Van’ın Gevaş ilçesindeki tarihi Selçuklu Mezarlığı’nda, çevgan motifli çocuk mezar taşı ortaya çıkarıldı. Türk-İslam sanatında asaleti, yiğitliği, binicilikteki ustalığı ve kahramanlığı simgeleyen motifin yer aldığı taş, yaklaşık 40 santimetre toprak altında bulundu. Yaklaşık 1,5 günlük titiz çalışmanın ardından gün yüzüne çıkarılan buluntu, mezarlığın zengin süsleme programı ve çocuklara ait mezar taşlarında çevgan kullanımının anlamı açısından dikkat çekici bir veri olarak değerlendirildi.

Van’ın Gevaş ilçesindeki tarihi Selçuklu Mezarlığı’nda, üzerinde çevgan motifi bulunan çocuk mezar taşı ortaya çıkarıldı. Türk-İslam sanatında ve mezar taşlarında görülen bu motif, asaleti, yiğitliği, binicilikteki ustalığı ve kahramanlığı simgeleyen figür olarak değerlendiriliyor. Ortaya çıkarılan taş, mezarlığın zengin süsleme programına ilişkin veriler sundu.

700 yıllık kümbet çevresinde titiz çalışma
Anadolu’nun en büyük Türk-İslam mezarlıklarından biri olan Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nda kazı, restorasyon ve konservasyon çalışmaları 2022’den bu yana Kültür ve Turizm Bakanlığının izniyle sürdürülüyor. Çalışmalar, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ercan Çalış başkanlığında, disiplinler arası bir yaklaşımla yürütülüyor. Ekipte sanat tarihi, arkeoloji, epigrafi, mimarlık, restorasyon ve konservasyon alanlarından uzmanlar bulunuyor.

Yaklaşık 50 dönümlük alanda boyları 2,5 metreye ulaşan, kitabe ve geleneksel motifleriyle dikkati çeken 1000’in üzerinde mezar taşı tespit edildi. Karelaj haritası çıkarılan alanda ekipler, 10x10 metrelik açmalarda kontrollü biçimde 30-60 santimetre derinliğe inerek toprağın altında kalan taşları belirliyor.

Halime Hatun Kümbeti’nin yakınında yoğunlaştırılan çalışmalarda, yaklaşık 40 santimetre toprak altında sanduka tipi çocuk mezar taşı bulundu. Üzerinde çevgan motifi bulunan taş, yaklaşık 1,5 günlük titiz çalışmanın ardından gün yüzüne çıkarıldı.

Tarihi mezarlıkta yer alan ve yaklaşık 700 yıl önce yaptırılan Halime Hatun Kümbeti, çalışmaların yoğunlaştırıldığı alanlardan biri oldu. Ekip, mezarlıkta toprak altında kalan taşların konumlarını belirlemek amacıyla karelaj sistemiyle ilerliyor. Her mezar taşının bulunduğu alan kontrollü biçimde belgeleniyor. Çevgan motifli taşın bulunması da bu sistemli çalışmaların sonuçlarından biri oldu.

Çevgan motifinin çocuk mezar taşlarındaki anlamı
Doç. Dr. Ercan Çalış, çevganın Türk kültüründe önemli bir yere sahip, at üzerinde oynanan geleneksel bir spor olduğunu belirtti. Oyuncuların at üzerinde ellerindeki uzun sopalarla topa vurarak mücadele ettiği çevganın, at binme, çeviklik ve savaşçılık becerilerini geliştirdiğini aktaran Çalış, oyunun çocuk ve gençlerin savaşta ihtiyaç duyacakları becerileri kazanmalarına yardımcı olan bir eğitim yöntemi olarak da kullanıldığını ifade etti. Çevganın geçmişte yalnızca oyun veya spor olarak görülmediğini, çocukların ve gençlerin savaşta ihtiyaç duyacakları becerileri kazanmasına katkı sağlayan bir eğitim yöntemi niteliği taşıdığını vurguladı.

Çalış, Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nın zengin motif çeşitliliğiyle diğer mezarlıklardan ayrıldığını, özellikle şamdan motifinin burada sistematik ve çeşitli formlarda kullanıldığını söyledi. Ancak en dikkat çekici motiflerden birinin çevgan olduğunu belirten Çalış, bu yıl ikinci çevgan motifli taşı ortaya çıkardıklarını kaydetti.

İki çevgan motifli mezar taşının da çocuk ve genç yaşlara ait olduğunun tespit edildiğini belirten Çalış, bunun çevgan oyununun dönemdeki kullanım biçimiyle ilişkili olabileceğini değerlendirdi. Ona göre motif, Orta Asya’dan gelen kültürel mirasın devamını yansıtıyor ve çocukların küçük yaşlarda savaşçı özelliklerinin, cesaretlerinin geliştirilmesine yönelik anlayışa işaret ediyor.

Savaşçı ve prens yetiştirme anlayışının izleri
Çalış, çevgan motifinin Orta Asya’dan gelen bir kültürün devamını teşkil etmesi bakımından Türk sanatı açısından önemli olduğunu vurguladı. Mezarlıkta bu motifin ikinci kez tespit edilmesi, sembolün kullanımına ilişkin değerlendirmeleri güçlendirdi. Çocuk ve gençlere ait taşlarda çevgan motifinin görülmesi, dönemin eğitim ve savaşçı yetiştirme anlayışıyla bağlantılı bir simgesel anlatımın bulunabileceğini düşündürüyor.

Çalış, özellikle çocuklara ait mezar taşlarındaki motif üzerinden, küçük yaşlarda savaşçı özelliklerin ve cesaretin geliştirilmesine yönelik bir yetiştirme anlayışının görülebileceğini belirtti. Bu anlayışın, Osmanlı döneminde de sıkça karşılaşılan prens yetiştirme yaklaşımıyla benzerlik taşıdığını ifade etti.

Çalış, çevganın hem savaşta taktiksel olarak kullanılan hem de spor faaliyeti olarak değerlendirilen bir oyun olduğunu belirterek, bu anlayışın Osmanlılarda görülen prens yetiştirme geleneğiyle benzerlik taşıdığını ifade etti. Gevaş Selçuklu Mezarlığı’ndaki çalışmalar, taşların yalnızca mezar işareti olmadığını, dönemin kültürel ve toplumsal dünyasına ilişkin sembolik bilgiler de taşıdığını ortaya koyuyor.