Baltimore'lu bir saç stilisti, Roma büstlerinde tasvir edilen saç stillerinde saçların mükemmel ve özenle şekillendirildiği halde, hiçbir sabitleme iğnesi olmadığını fark etti ve kelimenin tam anlamı ile amatör arkeoloğa dönüştü. Janet Stephens, deneysel arkeoloji modelleri ile antik dönem saçlarının sırlarını çözmeyi başardı.

Bağımsız Araştırmacı Kuaför ve Saç Stilisti Janet Stephens'in imza attığı "Ancient Roman hairdressing: on (hair)pins and needles" (Antik Roma Saç Şekillendirmesi: Tokalar ve İğneler Üzerine) başlıklı makale Memoirs of the American Academy in Rome (Roma Amerikan Akademisi Anıları) dergisinde 2008 yılında yayınlndı. Makalede yer alan bilgilere göre; Roma kadınlarının saç sırları iğnelerde saklıydı ve Antik Saç Modelleri deneysel arkeoloji ile yeniden oluşturulabildi.Araştırma, yüzyıllardır süregelen akademik varsayımları yerle bir ederken, M.S. 1. yüzyıldan 4. yüzyıla kadar kadınların yer çekimine meydan okuyan bu görkemli stillere nasıl ulaştıklarını gözler önüne serdi.

Saç modelleri tarihlemeye yardımcı oluyor

Arkeologlar ve sanat tarihçileri, Roma heykellerinin yapım tarihini belirlerken çoğu zaman saç modellerinden yararlanabilir çünkü belirli saç stilleri belirli imparatorluk dönemleriyle doğrudan ilişkilendirilebiliyor.

Antik Çağda Saç Şekillendirme Gizemi

Yüzyıllar boyunca akademisyenler, Romalı kadınların karmaşık saç modellerini sabitlemek için yalnızca basit tokalar (saç bodkinleri) kullandıklarını varsaydılar. Ancak bu teori, kule gibi yükselen bukleler, yılanımsı topuzlar ve karmaşık örgü yapılarındaki saç modellerinin bu kadar sınırlı aksesuarla nasıl yerinde kalabildiğini asla açıklayamadı.

Klasik arkeolojiye tutkulu profesyonel bir kuaför olan Janet Stephens, bu gizemi pratik deneylerle çözmeye karar verdi. Memoirs of the American Academy in Rome dergisinde yayımlanan bulguları, cevabın tokalarda değil, beklenmedik bir araçta saklı olduğunu gösteriyor: Sıradan bir dikiş iğnesi.

Antik Saç Tokalarının Fiziksel Gerçekliği

Stephens, saç tokası teorisindeki temel bir sorunu tespit ediyor: Saç bodkinleri (kemik ya da metal saç şişleri) yerinde kalabilmek için izometrik gerilime bağlıdır. Bu tokaların saçta sıkışıp kalabilmesi için saçın çok sıkı bir şekilde bükülmüş ya da kıvrılmış olması gerekir. Bu da demektir ki bu tokalar, hacimli, kabarık ya da kısa saç stillerinde asla işe yaramaz.

Stephens açıklıyor: "Bir saç stilinde saç tokalarının ideal yerleşimini hayal etmek için başın arkasını bir saat kadranı gibi düşünebiliriz. En güvenli yerleştirme için, topuzda saat 10, 12 ve 2 yönleri arasında, tokanın ucu yere bakacak şekilde yerleştirilirler."

Bu sınırlamalar oldukça önemlidir: Tokalar, kabarık saç modellerinde kullanılamaz; kısa saçlar için pratik değildir ve süs başlıkları her zaman görünür durumdadır. Belki de en dikkat çekeni, günümüze ulaşan binlerce Roma portre büstünden yalnızca üçünde açıkça saç tokası görülmesidir; bu da çoğu saç modelinin görünmez destek yöntemleri kullandığını düşündürmektedir.

Sırrı İğne ve İplik Çözdü

Stephens, Romalı kuaförlerin, en gösterişli saç modellerinde bile saç bileşenlerini birbirine dikmek için dikiş iğneleri (Latince adıyla acus) kullandıklarını öne sürüyor. Bu yöntemle saç modelleri sabitleniyor, aynı zamanda rahat ve görünmez bir destek sağlanıyordu.

Stephens şöyle açıklıyor: "İğneler, tek ya da çift uçlu olabilen ve iplik taşımak için bir veya daha fazla delikle (iğne gözü) delinmiş çubuk şeklindeki nesnelerdir." Tokaların aksine, iğne ile dikiş tamamlandıktan sonra iğne saçtan çıkarılır, geriye yalnızca (çoğunlukla saç rengine uygun) iplik kalır ve bu iplik stili yerinde tutar.

Bu uygulamanın kanıtları oldukça ikna edicidir: Napoli Ulusal Müzesi'ndeki "Cumae Güzellik Kutusu", eksiksiz bir Roma kuaför takımı içerir: tarak, saç tokası, iğne ve iğne yapımında kullanılan bir kirmen. Kapljinc'teki bir mezar frizinde ise, bir dikiş iğnesi, makyaj spatulasıyla yan yana betimlenmiştir; bu da süslenme sanatının görsel bir özetidir.

Antik Saç Modellerini Yeniden Yaratmak

Stephens, yalnızca döneme uygun teknikleri kullanarak (tarak, kemik iğne, çelik iğne, yün iplik ve sade su) karmaşık Roma saç modellerini başarıyla yeniden oluşturdu. Düz saçları kıvırmak için gerektiğinde modern elektrikli maşa kullanıldıysa da, bu işlem antik çağda ısıtılmış bronz maşalarla (calamistrum) yapılabiliyordu.

Ortaya çıkan bu yeniden yapımlar, dikilmiş saç modellerinin şaşırtıcı derecede dayanıklı, rahat ve uzun ömürlü olduğunu gösteriyor. Stephens, "Dikilmiş stiller, başa baskı yapan sert nesneler olmadığı için toka veya U-toka stillerinden daha rahattır. Çok az izometrik gerilim gerektirdiğinden saçın rahatsız edici derecede sıkı çekilmesine gerek kalmaz," diyor.

Toplumsal Çıkarımlar

Bu araştırma, Roma toplumuna dair büyüleyici içgörüler sunuyor. Saç şekillendirme, köleler ve azatlılar tarafından yapılan düşük statülü bir meslekti ve yazılı kaynaklardan değil, gözlem ve uygulama yoluyla öğreniliyordu. Dikilmiş stillerin karmaşıklığı, muhtemelen en az bir yardımcı gerektiriyordu; bu da gösterişli saç modellerini bir statü göstergesi hâline getiriyordu. Ancak bu mutlaka büyük bir servet anlamına gelmiyordu; günümüzde olduğu gibi anne, kız kardeş veya arkadaşlar da birbirlerinin saçlarını yapabiliyordu.

"Romalı kadınların çoğu, modaya uygun saç stillerini elde etmek için peruk veya ek saç kullanmak zorunda değildi," diyerek Stephens, antik dönemde yaygın olduğu düşünülen peruk kullanımına dair varsayımları da çürütüyor.

İğne yerine iplik kullanımı, ayrıca mezarlarda neden kadın iskeletlerinin yanında bu kadar az saç tokası bulunduğunu da açıklıyor: Cenaze törenleri için yapılan saç modellerini sabitleyen iplikler, saçlarla birlikte çürüyüp yok oluyor ve stilin nasıl yapıldığına dair hiçbir iz bırakmıyordu.

MAKALEDEN İLGİNÇ AYRINTILAR Roma'da kuaförlük bir meslekti

Varlıklı Romalı kadınların evlerinde ornatrix adı verilen özel saç ustaları çalışıyordu. Bu kişiler yalnızca saç yapmakla kalmıyor, dönemin en yeni moda stillerini de uyguluyordu. Başarılı bir saç modeli, sosyal statünün önemli göstergelerinden biri kabul ediliyordu.

İmparatoriçeler modayı belirliyordu

Roma İmparatorluğu'nda yeni bir imparatoriçenin kullandığı saç modeli kısa sürede imparatorluğun dört bir yanına yayılabiliyordu. Özellikle Flavius ve Traianus hanedanları dönemindeki yüksek ve kat kat saç modelleri, dönemin "moda akımı" olarak kabul ediliyor.

Ölümcül Saç Tokası

Saç bodkinleri, Roma döneminde şaşırtıcı derecede etkili silahlar olarak kullanılabiliyordu. Apuleius'un Metamorphoses (Altın Eşek) adlı eserinde, genç dul Charite, kocasının katilinin gözlerini bir saç tokasıyla oyarak intikamını alır. Marcus Antonius'un eşi Fulvia ise, Cicero'nun dilini, ağzına saç tokası saplayarak delmekle ünlenmiştir. Dikkat çekici olan, bu anlatımların hiçbirinde kadının saç modelinin bozulduğundan bahsedilmemesidir; bu da tokaların bu gösterişli stillerin tek destekleyicisi olmadığının güçlü bir kanıtıdır.

18. Yüzyıl Saç Tokası Gizemi

Stephens, günümüzde kullandığımız modern U-şeklindeki tel tokaların aslında nispeten yeni bir icat olduğunu ortaya koyuyor. Oxford İngilizce Sözlüğü, "hairpin" (saç tokası) kelimesinin ilk kullanımını 1818 olarak tarihlendirirken, kuaförlük tarihçisi J. Stevens Cox, "çift uçlu saç tokasının" izini 1775 yılına, Boston'a kadar sürüyor. Pompei ve Herculaneum'daki kapsamlı arkeolojik kazılarda tek bir U-toka bile bulunamamış olması, bu tokaların Roma döneminde kesinlikle bilinmediğini doğruluyor.

Saç Modeliyle Uyumak

Dikilmiş saç modellerinin en şaşırtıcı avantajlarından biri, kadınların türban veya kule topuz gibi gösterişli stillerle, minimum rahatsızlıkla uyuyabilmeleridir. Stephens, "İplik, bir saç stiline çok az hacim ekler. Kısıtlı bir alana, final görünümünün güzelliğinden veya kullanıcının konforundan ödün vermeden pek çok dikiş yerleştirilebilir," diyor. Bu durum, gösterişli saç modellerinin, yeniden yapılmadan önce birkaç gün boyunca taşınabileceğini akla getiriyor; bu da yoğun sosyal programları olan Romalı soylu kadınlar için son derece pratiktir.

Yaşar İliksiz - Arkeolojikhaber.com

Kaynak: Ancient Roman hairdressing: on (hair)pins and needles