19. yüzyılın Dünya Savaşı olarak nitelenen Kırım Savaşı'dan sonra İngiltere'ye giderek orada defnedilen Osmanlı askerine ait defin kayıtları ve mezar yerleri yaklaşık 170 yıl sonra tek tek tespit ediliyor. Tarihi belgeler İngiltere'nin en büyük Osmanlı şehitlikliğinin Plymouth'ta bulunduğunu ortaya koyuyor. Tarihi kayıtların ortaya çıkmasının ardından Türkiye'nin Londra Büyükelçiliği bölgede bir anıt yapılması için girişim başlattı.

**********

Unutulan Osmanlı Askerlerinden, Şehitliğe Giden Yol

1853-1856 arasındaki Kırım Savaşı, dönemin yükselen askeri gücü Rusya'ya karşı, Osmanlı'nın verdiği savaştı. Ancak dönemin büyük güçlerin tamamına yakını sahnedeydi. İngiltere, Fransa ve Sardinya' da Osmanlı saflarında yer aldığı için u nedenle bazı Batılı tarihçiler bu savaşı "Osmanlı topraklarının savunulduğu Anglo-Fransız-Rus savaşı" olarak da niteliyorlardı.  Üstelik savaşın cepheleri Kırım'la sınırlı değildi; Karadeniz, Balkanlar, Kafkasya, Baltık Denizi, Beyaz Deniz ve Pasifik kıyılarında önemli muharebeler vardı.  

Savaşın galipleri arasında yer alsa da Osmanlı donanması bu savaşta ağır kayıplar vermişti.

1853'teki Sinop Baskını sonrasında Osmanlı Devleti kalan bazı savaş gemilerini modernizasyon amacıyla İngiltere tersanelerine göndermeye başladı. Bu kapsamda Peyk-i Zafer, Fethiye ve Şadiye gemileri Plymouth Limanı'na ulaştı.

Plymouth, 19. yüzyılın ortalarında Britanya'nın en önemli deniz üslerinden biriydi. Kentteki tersaneler ve donanma tesisleri nedeniyle Osmanlı gemilerinin modernizasyon çalışmaları burada yürütüldü.

Plymouth'ta bulunan Osmanlı denizcileri yalnızca tersanelerde yürütülen çalışmalarla değil, kent yaşamıyla da gündeme geldi.

Arşivlerde yer alan kayıtlar ve dönemin yerel basınında yayımlanan haberler, Osmanlı askerlerinin ölümlerini, cenaze törenlerini ve bazı askerlerin yerel halkla kurduğu ilişkileri belgeledi.

Kentin yerel tarih koleksiyonlarında bugün de 19. yüzyıla ait Plymouth Chronicle, Devonport Telegraph, Plymouth & Devonport Weekly Journal ve benzeri gazetelerin arşivleri bulunuyor. Bu yayınlar dönemin sosyal ve denizcilik hayatına ilişkin temel kaynaklar arasında kabul ediliyor.

********

170 Sonra Akademik Araştırma ile Osmanlı Askerleri Gündeme geldi

Kırım Savaşı'nın ardından İngiltere'nin Plymouth kentinde hayatını kaybeden Osmanlı askerlerine ait defin kayıtları ve mezar yerleri yaklaşık 170 yıl sonra yeniden gün yüzüne çıktı.

Mayıs ayında Yaka Gazetesi'nde yayınlanan bir haberde Ford Park Mezarlığı'nda bulunan 18 Osmanlı askerinin mezar yerlerinin tespit edildiğinin açıklandı. AA'nın geçtiğimiz gün servis ettiği habere göre ise bölgede toplam 84 Osmanlı askerine ait defin kaydı bulunduğu ortaya çıktı. 84 kayıttan yaklaşık 40 tanesinin bu mezarlıktayer aldığı tahmin ediliyor. Araştırmalar, İngiltere'deki en büyük Osmanlı şehitliklerinden birinin Plymouth'ta bulunduğuna işaret ederken, Türkiye'nin Londra Büyükelçiliği de bölgede bir anıt yapılması için girişim başlattı.

Tarihi kayıtlar, Osmanlı Devleti'nin Kırım Savaşı sonrasında modernizasyon amacıyla İngiltere'ye gönderdiği savaş gemilerinde görev yapan askerlerden bazılarının Plymouth'ta hastalıklar ve çeşitli nedenlerle hayatını kaybettiğini gösteriyor. Dönemin yerel arşivlerinde ve defin kayıtlarında yer alan bilgiler, uzun yıllar boyunca unutulan mezarların yeniden tespit edilmesini sağladı.

Plymouth'taki Osmanlı varlığına ilişkin ilk dikkat çekici bulgular Mayıs 2026'da kamuoyuna yansımıştı. Londra'da yaşayan eğitimci Dr. Belma Uysal, yapılan araştırmalar sonucunda Ford Park Mezarlığı'nda bulunan 18 Osmanlı askerinin mezar yerlerinin tespit edildiğini açıklamış, mezarlar arasında Trabzon ve Rize nüfusuna kayıtlı askerlerin bulunduğunu duyurmuştu.

Kentin yerel tarih koleksiyonlarında yer alan 19. yüzyıl gazete arşivleri ile defin kayıtları, Osmanlı askerlerinin Plymouth'taki varlığına ilişkin önemli bilgiler içeriyor. Dönemin yerel basınında Osmanlı gemileri, asker ölümleri, cenaze törenleri ve kent yaşamına karışan Osmanlı denizcilerine ilişkin haberlere rastlandığı belirtiliyor.

AA'nın haberine göre, İngiltere'deki Türk tarihi üzerine araştırmalar yapan Oxford Üniversitesi araştırmacısı Dr. Muhammed Hasanov, 1853-1856 yılları arasında yaşanan Kırım Savaşı sonrasında donanması büyük zarar gören Osmanlı Devleti'nin bazı savaş gemilerini modernizasyon amacıyla İngiltere tersanelerine gönderdiğini belirtti.

Hasanov'un aktardığı bilgilere göre Peyk-i Zafer, Fethiye ve Şadiye gemileri İngiltere'nin güneyindeki Plymouth Limanı'na ulaştı. Bu gemiler ve mürettebatları dönemin yerel basınında çeşitli haberlere konu olurken, yapılan araştırmalar sonucunda yaklaşık 170 yıldır varlığı bilinmeyen Osmanlı şehitliğine ilişkin yeni bulgular elde edildi.

 Osmanlı yetkilileri ayrı bir mezarlık satın almak istemiş

Hasanov, Eylül 1856'da Plymouth'a gelen Peyk-i Zafer gemisinin Haziran 1857'ye kadar kentte kaldığını, bu süreçte hastalıklar ve iklim değişikliği nedeniyle 18 askerin hayatını kaybettiğini belirtti. Bu askerlerin halen mevcut olan Ford Park Mezarlığı'na defnedildiğini ifade eden Hasanov, dönemin Osmanlı yetkililerinin ayrı bir mezarlık satın alma fikrini değerlendirmesine rağmen bunun gerçekleşmediğini söyledi.

Mezarların satın alınmaması nedeniyle zamanla üzerlerine yeni definler yapıldığını belirten Hasanov, daha sonra Plymouth'a gelen Fethiye ve Şadiye gemilerinde görevli 66 askerin de hayatını kaybettiğini ve Stonehouse Donanma Hastanesi yakınındaki mezarlığa gömüldüğünü kaydetti.

Böylece Plymouth'ta tespit edilen Osmanlı askerlerinin sayısı 84'e ulaştı. Hasanov, bugün İngiltere'deki en büyük Türk şehitliğinin Plymouth'ta bulunduğunu ifade etti.

Araştırmalara göre Stonehouse Donanma Hastanesi arazisindeki mezarlık alanı sonraki yıllarda askeri lojmanlar ve İngiliz denizciler anısına oluşturulan parkın altında kaldı. Burada defnedilen 66 Osmanlı askerinin mezar yerleri tam olarak belirlenemese de defin kayıtları Londra'daki Ulusal Arşivler'de muhafaza ediliyor.

Ford Park Mezarlığı'nda bulunan 18 Osmanlı askerinin mezar yerleri ise belirlenmiş durumda. Zaman içinde üzerlerine farklı definler yapılmış olsa da kabir noktaları beyaz bayraklarla işaretlenmiş bulunuyor.

Hasanov, şehitliğin unutulmasının nedenleri arasında Plymouth'un Londra'ya uzaklığı, arşivlere erişimde yaşanan güçlükler ve kentin İkinci Dünya Savaşı sırasında ağır tahribata uğramasını gösterdi.

Osmanlı denizcileri yerel halkla evlendi ve bazıları din değiştirdi 

Araştırmalar yalnızca mezarlarla sınırlı kalmadı. Arşiv belgeleri, bazı Osmanlı denizcilerinin yerel halkla evlendiğini, Mahmud Efendi ve Celal Efendi adlı iki Osmanlı subayının Hristiyanlığı kabul ettiğini ve daha sonra İstanbul'da misyonerlik faaliyetlerinde bulunduğunu ortaya koydu.

Belgelerde ayrıca 1858-1859 yıllarında Plymouth'ta Türk isimleri taşıyan çocukların doğduğu, annelerinin İngiliz, babalarının ise Osmanlı tebaası olduğu bilgileri de yer alıyor.

Hasanov, Plymouth'taki antikacılarda gemilerin kentte bulunduğu döneme ait Sultan Abdülmecid tuğralı paraların halen görülebildiğini de aktardı.

Araştırmalar Portsmouth'taki Osmanlı şehitliğine ilişkin yeni soruları da gündeme getirdi.

Bugün 26 mezarın bulunduğu Portsmouth Şehitliği'nde kayıtlı sayıdan daha fazla Osmanlı askerinin yatıyor olabileceği değerlendiriliyor. Hasanov, gerçek sayının 35 ila 40 arasında olabileceğini belirtti.

Öte yandan ortaya çıkarılan mezar kayıtlarının ardından Türkiye'nin Londra Büyükelçiliği yetkilileri Ford Park Mezarlığı'nı ziyaret ederek şehitler anısına bir anıt yapılması teklifini mezarlık vakfına iletti. Vakıf yönetiminin konuyu değerlendirdiği ve kararını ilerleyen dönemde büyükelçiliğe bildireceği öğrenildi.

Arkeolojikhaber.com