Diyarbakır'daki Zerzevan Kalesi'nde yer alan ve Roma İmparatorluğu döneminin en önemli Mithras kutsal alanlarından biri kabul edilen yer altı tapınağının, yaklaşık 1700 yıl önce Hristiyanlığın yayılması sürecinde mühürlenerek kapatıldığı belirlendi. Girişte bulunan Eski Aramice yazıtın çözülmesiyle elde edilen veriler, dünya arkeolojisinde Mithras inancının sona erişine ilişkin ilk somut epigrafik kanıtlardan biri olarak değerlendiriliyor.

Roma'nın Sınır Garnizonunda Eşsiz Bir Kutsal Alan
Diyarbakır'ın Çınar ilçesine bağlı Demirölçek Mahallesi yakınındaki Zerzevan Kalesi, yalnızca askeri mimarisiyle değil, barındırdığı kült yapılarıyla da Roma sınır coğrafyasının en dikkat çekici arkeolojik alanlarından biri olmayı sürdürüyor. Yaklaşık 3 bin yıllık geçmişe sahip olan ve Roma İmparatorluğu döneminde önemli bir sınır garnizonu olarak kullanılan kalede yürütülen bilimsel kazılar, tarih araştırmalarına yeni veriler kazandırıyor.

2014 yılından bu yana Kültür ve Turizm Bakanlığı öncülüğünde çok sayıda kurumun desteğiyle sürdürülen kazılar, yıl boyunca kesintisiz devam ediyor. 2020 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alınan Zerzevan Kalesi, her yıl binlerce yerli ve yabancı ziyaretçiyi ağırlarken, arkeolojik çalışmalar da kalenin bilinmeyen yönlerini gün yüzüne çıkarıyor.

Bugüne kadar yaklaşık bin dönümlük alanda yapılan araştırmalarda 15 metre yüksekliğinde ve 1200 metre uzunluğundaki surlar, 21 metre yüksekliğindeki gözetleme ve savunma kulesi, kilise, yönetim yapıları, konutlar, tahıl ve silah depoları, kaya mezarları, su kanalları, 63 sarnıç, yer altı kilisesi, yaklaşık 400 kişilik sığınak ve gizli geçitler ortaya çıkarıldı. Ancak kalenin en dikkat çekici keşiflerinden biri, Roma'nın gizem dinlerinden Mithras kültüne ait yer altı tapınağı oldu.

Eski Aramice Yazıt Tapınağın Son Günlerini Aydınlattı
2017 yılında gün ışığına çıkarılan Mithras Tapınağı'nın girişinde yer alan yazıt, uzun yıllar çözülememişti. Yazının okunmasına yönelik çalışmalar, Mardin Artuklu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Süryani Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Mehmet Sait Toprak tarafından eski Aramice epigrafisi ve filolojisi temelinde yürütüldü.
Yaklaşık bir yıl süren ayrıntılı incelemelerde yazının karakter özellikleri analiz edildi. Epigrafik ve ortografik değerlendirmeler, metnin milattan sonra 3. ve 4. yüzyıllarda kullanılan eski Süryanice ve Aramice yazı karakterleriyle uyumlu olduğunu ortaya koydu. Ayrıca Şanlıurfa Müzesi'nde bulunan 2. ve 3. yüzyıla tarihlenen Süryanice yazıtlarla yapılan karşılaştırmalar sayesinde kitabenin tarihlendirilmesi de yapıldı.

Araştırmalar sonucunda yazıtın, Mithras Tapınağı'nın Roma İmparatorluğu'nun Hristiyanlaşma sürecinde kutsanarak mühürlenip kapatıldığını belgelediği belirlendi. Böylece yaklaşık 1700 yıl önce gerçekleştirilen bu sembolik uygulama ilk kez yazılı bir belgeyle doğrulanmış oldu.

Hristiyanlığın Yükselişi ve Mithras İnancının Sonu
Kazı Heyeti Başkanı Prof. Dr. Aytaç Coşkun, Zerzevan Kalesi'nin Roma'nın doğu sınırındaki en önemli askeri üslerden biri olduğunu belirterek, burada ortaya çıkarılan Mithras kutsal alanının dünya arkeolojisi açısından büyük önem taşıdığını ifade etti.
Kazılar sırasında tapınağın kapatıldığı döneme ait sikkelerin bulunmasının daha önce bu değişime işaret ettiğini belirten Coşkun, girişteki yazıtın çözülmesiyle birlikte bu sürecin artık bilimsel olarak açıklanabildiğini söyledi. 2017 yılından itibaren yurt içinde ve yurt dışında çok sayıda uzman tarafından incelenen yazıtın çözülememesi nedeniyle çalışmalar uzun süre devam etmiş, son bir yıldaki ayrıntılı epigrafik incelemeler ise kesin sonuca ulaşılmasını sağlamıştı.

Roma İmparatorluğu'nda özellikle MS 2. ve 3. yüzyıllarda oldukça yaygın olan Mithras inancının, Hristiyanlığın devlet dini haline gelmesinin ardından yasaklandığını hatırlatan Coşkun, birçok Mithras tapınağının ya kapatıldığını ya da kiliseye dönüştürüldüğünü belirtti. Zerzevan'daki örnek ise bu dönüşüm sürecini doğrudan belgeleyen ender arkeolojik kanıtlar arasında yer alıyor.

Dünya Arkeolojisi İçin Benzersiz Bir Epigrafik Kanıt
Prof. Dr. Mehmet Sait Toprak'a göre Zerzevan Kalesi'ndeki Mithras Tapınağı'nı eşsiz kılan unsur, girişinde yer alan yazıt ile mühürlenme uygulamasının birlikte korunmuş olması. Dünyadaki Mithras tapınakları arasında bu özellikleri aynı anda taşıyan başka bir örneğin bilinmediğini belirten Toprak, yazıtın Hristiyanlığın Roma'nın resmi dini haline gelmesinden sonra gerçekleştirilen sembolik kapatma ritüelini açık biçimde ortaya koyduğunu ifade etti.

Yazıtta "Yenilmeyen Güneş Tanrı Mithras" ile Hazreti İsa'nın sembolik olarak karşı karşıya getirildiğini belirten Toprak, ayrıca haç işaretiyle birlikte yer alan metinde "Kutsal haçın Tanrı adına; düzenleyen, ıslah eden ve sevgiyi yayan Tanrı" ifadelerinin bulunduğunu aktardı. Bu sözlerin, mevcut Mithras Tapınağı'nın dinsel işlevinin sona erdirildiğini ilan eden sembolik bir mühür niteliği taşıdığı değerlendiriliyor.

Yazının karakter özelliklerinin MS 4. ve 5. yüzyıllara tarihlenmesi de bu değerlendirmeyi destekliyor. Prof. Dr. Toprak, eski Aramice yazılı bir belgeyle Mithras Tapınağı'nın kapatılmasının ilk kez belgelenmiş olmasının dünya arkeolojisi açısından son derece önemli olduğunu vurguluyor.

Hem yazıt hem de tapınakta bulunan haç sembolü, Roma İmparatorluğu'nun inanç dünyasında yaşanan büyük dönüşümün maddi kanıtları olarak öne çıkıyor. Zerzevan Kalesi'nde elde edilen bu bulgular, yalnızca Anadolu arkeolojisine değil, Roma dini tarihi, epigrafi ve inanç arkeolojisi araştırmalarına da önemli katkılar sunarak, Mithras kültünün sona eriş sürecine ilişkin şimdiye kadar bilinen en güçlü arkeolojik kanıtlardan biri olarak değerlendiriliyor.