Hristiyanlık inancının önemli Hac merkezleri arasında yer alan Pisidia Antiokheia Antik Kenti'ndeki arkeoloji kazılarında yaklaşık 1500 yıllık litürjik bir kap ortaya çıkarıldı. Arkeologların mevcut arkeolojik veriler içinde bu ikonografik programın tamamını bir arada gösteren başka bir örnek olmadığını belirttiği kapta, Danyal Peygamber'in rüyasında gördüğü dört canavarı ve aslanı ile aynı kompozisyonda buluşturuyor.

Pisidia Antiokheia'da Danyal'ın dört canavarı aynı kapta buluştu

Isparta'nın Yalvaç ilçesindeki Pisidia Antiokheia Antik Kenti'nde sürdürülen arkeoloji kazılarında, 6. yüzyıla tarihlenen ve Hristiyan ikonografisi açısından dikkat çekici bir litürjik kap bulundu.

İki kulplu kap biçimindeki pişmiş toprak eserin her iki yüzünde, Eski Ahit'in Danyal Kitabı'nda anlatılan Danyal Peygamber'in rüyasına ilişkin sahneler yer alıyor. Tasvirlerde Danyal'ın yanı sıra rüyada denizden çıkan dört yaratık ile aslan, geyik ve köpek gibi hayvan motifleri bulunuyor.

*****************************************************************************

Litürjik kap nedir?

Litürjik kap, Hristiyan ibadetlerinde kullanılan veya dini törenlerle bağlantılı olarak üretilen kaplara verilen genel addır. Sözcük, ibadet ve dini tören anlamındaki “litürji” kavramından gelir.

Bu tür kaplar, günlük kullanım için üretilen seramiklerden farklı olarak dini ritüellerde kullanılabilir ve üzerlerinde Hristiyan inancıyla bağlantılı sembol, sahne ve figürler bulunabilir.

Pisidia Antiokheia'da bulunan eser de iki kulplu bir kap formuna sahip. Kazı ekibi, üzerindeki Danyal anlatısı ve diğer dini tasvirler nedeniyle eseri litürjik kap olarak değerlendiriyor.

Kabın önemi yalnızca kullanım amacıyla sınırlı değil. Üzerindeki figürlerin belirli bir kutsal metin anlatısını görsel olarak aktarması, eseri Geç Antik Çağ Hristiyanlarının dini dünyasını anlamak açısından önemli bir arkeolojik belge haline getiriyor.

*****************************************************************************

Süleyman Demirel Üniversitesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi ve kazı başkanı Prof. Dr. Mehmet Özhanlı, eserin antik kentin manastır alanındaki kazılarda, 713 yılındaki Arap akınları sırasında yıkılan kilisenin kalıntıları arasında ortaya çıkarıldığını bildirdi.

Kabın arkeolojik önemini artıran unsur, yalnızca Danyal Peygamber'in betimlenmiş olması değil, Danyal Kitabı'nın 7. bölümünde anlatılan rüyanın temel unsurlarının aynı kompozisyon içerisinde bir araya getirilmesi.

Danyal Kitabı'nda peygamber, gece gördüğü rüyada denizden yükselen dört farklı yaratığa tanık olur. Bunlar sırasıyla kanatlı aslana benzeyen bir yaratık, ayıya benzeyen bir yaratık, dört kanatlı ve dört başlı leopara benzeyen bir yaratık ile diğerlerinden farklı, son derece korkunç bir canavar olarak anlatılır.

Dört canavarın hangi krallıkları simgelediğine ilişkin yorumlar Yahudi ve Hristiyan geleneklerinde farklılaşırken, metnin Hristiyan yorum tarihinde önemli bir yeri bulunuyor. Özellikle dördüncü canavar ile gökten gelen ve "insanoğluna benzeyen" figür, Hristiyan eskatolojisi ve Mesih anlayışıyla ilişkilendirilmiştir.

Bu nedenle Danyal'ın rüyası, Hristiyan sanatında yalnızca Eski Ahit'ten bir hikâyenin betimlenmesi olarak değil, dünyanın krallıkları ile ilahi egemenlik arasındaki ilişkiyi anlatan sembolik bir anlatı olarak da önem taşıyor.

Özhanlı, kap üzerinde Danyal'ın rüyasındaki yaratıkların aynı kompozisyon içerisinde gösterilmesinin eseri özellikle önemli kıldığını belirtti.

Kazı başkanına göre, yapılan karşılaştırmalarda Danyal tasviri, dört canavar ve diğer hayvan motiflerini bu şekilde aynı litürjik kap üzerinde bir araya getiren başka bir örneğe bugüne kadar rastlanmadı. Bu nedenle buluntunun Hristiyan ikonografisi açısından dünyada tekil bir örnek olduğu değerlendiriliyor.

*****************************************************************************

Danyal Peygamber kimdir?

Danyal (Daniel), Yahudi ve Hristiyan kutsal metinlerinde yer alan önemli peygamber figürlerinden biridir. Danyal Kitabı'nda Babil döneminde yaşayan ve çeşitli rüyaları yorumlayan Danyal'ın anlatıları arasında, denizden yükselen dört canavarın görüldüğü ünlü rüya da bulunur.

Danyal'ın başka bir anlatıda aslanların bulunduğu çukura atılmasına rağmen hayatta kalması da onun en bilinen hikâyelerindendir. Bu sahne, ilahi korumanın sembolü olarak Yahudi ve Hristiyan sanatında çok sayıda kez betimlenmiştir.

Danyal Peygamberin adı Kur'an'da geçmez. Bununla birlikte Danyal'a ilişkin anlatılar İslamî gelenekte de yaşamış, özellikle sonraki tarih, kıssa ve peygamber anlatılarında Danyal'a yer verilmiştir. Bu kaynaklarda Danyal'ın peygamberliği konusunda farklı yaklaşımlar bulunur.

*****************************************************************************

Buluntu, Antiokheia'nın yerel üretim kapasitesine de işaret ediyor

Eserin bir başka dikkat çekici yönü ise üretim yeri konusunda sunduğu ipuçları.

Pisidia Antiokheia kazılarında daha önce de seramik üretimine ilişkin kalıp ve üretim buluntuları ortaya çıkarılmıştı. Araştırmalar, kentte Geç Antik Çağ'da yerel pişmiş toprak üretiminin gerçekleştirildiğine ilişkin arkeolojik kanıtlar bulunduğunu gösteriyor.

Yeni bulunan litürjik kabın da Antiokheia'da üretilmiş olabileceği değerlendiriliyor. Kazı ekibinin bu değerlendirmesi doğrulanırsa eser yalnızca Hristiyan sanat tarihi açısından değil, kentin ekonomik ve zanaatsal yapısının anlaşılması bakımından da önem taşıyacak.

Bu açıdan kap, ithal edilmiş bir dini eşya olmaktan ziyade, kentteki seramik üretiminin dini ihtiyaçları da karşılayabilecek düzeyde olduğunu gösteren yeni bir buluntu olarak değerlendiriliyor.

Buluntunun ele geçirildiği alan da eserin tarihsel bağlamı açısından önem taşıyor. Aedilicus Tepesi'ndeki kilise ve ona bağlı yapılarda yürütülen araştırmalar, alanda farklı dönemlere ait yapı ve buluntuların üst üste geldiğini ortaya koyuyor. Kazı başkanı Özhanlı'nın 2026'da yayımlanan araştırmasına göre, Justinianus dönemine tarihlenen kilise ve bağlantılı yapılar 713 yılındaki Arap akınları sırasında yıkılmış; bu tahribat kalın yangın ve kül tabakasıyla belgelenmiş durumda.,

Pisidia Antiokheia'nın Hristiyanlık tarihindeki yeri

Pisidia Antiokheia, Roma döneminde önemli bir koloni kenti olmasının yanı sıra erken Hristiyanlık tarihi açısından da öne çıkan merkezlerden biri oldu.

Aziz Pavlus ile Barnabas'ın MS 1. yüzyılın ortalarında kente gelerek Hristiyanlığı burada vaaz ettiği kabul ediliyor. Kent, Hristiyanlığın Roma dünyasında yayılmasıyla birlikte dini önemini artırdı.

MS 325'te İznik'te toplanan Konsil sonrasında Pisidia Antiokheia'nın bölgedeki kilise teşkilatlanmasında önemli bir konuma yükselmesi, kentin sonraki yüzyıllarda güçlü bir Hristiyanlık merkezi haline gelmesinin önünü açtı.

Bu tarihsel bağlam içerisinde değerlendirildiğinde yeni bulunan kap, yalnızca bir seramik eser değil, Geç Antik Çağ'da kentte yaşayan Hristiyan topluluğun dini anlatıları nasıl görselleştirdiğine ilişkin doğrudan bir arkeolojik veri niteliği taşıyor.

Danyal'ın rüyası gibi güçlü apokaliptik içeriğe sahip bir anlatının günlük veya litürjik kullanım amacı taşıyan bir kap üzerine işlenmiş olması, dönemin dini dünyasında Eski Ahit metinlerinin görsel anlatımının nasıl kullanıldığına ilişkin yeni araştırma soruları da ortaya çıkarıyor.