Kafkasya'da arkeolojik iz bırakan topluluklar ve tarih kitaplarını değiştirecek bulgular

Kafkasya'da arkeolojik iz bırakan topluluklar ve tarih kitaplarını değiştirecek bulgular

Kafkasya'da Kimmerlerden İskitlere, Hunlardan Hazarlara ve Kıpçaklara uzanan tarihî sürecin arkeolojik buluntular ışığında yeniden değerlendirilmesi gerekiyor. Dağıstan'dan Derbent'e, Kuzey Osetya'dan Azerbaycan'a uzanan kazılarda bulunan kurganlar, mezarlar, Türk runik yazıları, şehir kalıntıları ve gündelik yaşam eşyaları, bölgenin binlerce yıllık çok katmanlı tarihine ışık tutuyor.

Kafkasya'nın binlerce yıllık geçmişi arkeolojik bulgularla yeniden aydınlanıyor: Türklerin izleri hangi topluluklara uzanıyor?

Kafkasya, sadeceAsya ile Avrupa'yı birbirine bağlayan stratejik bir geçiş bölgesi değil, aynı zamanda tarih boyunca farklı halkların karşılaştığı, göç ettiği, yerleştiği ve kültürel etkileşimde bulunduğu önemli bir dağlık coğrafya.

Karadeniz ile Hazar Denizi arasında uzanan bölgede gerçekleştirilen arkeoloji kazıları, tarihî kaynakların eksik bıraktığı pek çok soruya yeni cevaplar sunuyor. Özellikle Türk topluluklarının Kafkasya'daki varlığı, yerleşim alanları ve bıraktıkları kültürel miras, kazılardan elde edilen somut veriler sayesinde daha ayrıntılı incelenebiliyor.

Ondokuz Mayıs Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. İbrahim Tellioğlu'nun kaleme aldığı "Kafkasya Türk Tarihi Araştırmalarında Arkeolojinin Rolü" başlıklı araştırma, bu alandaki çalışmaların önemini ortaya koyuyor. Türk Tarih Kurumu tarafından yayımlanan Belleten dergisinin 90. cilt, 318. sayısında, Ağustos 2026'da yayımlanan makale, Kafkasya tarihinin yalnızca yazılı kaynaklardan hareketle açıklanamayacağını vurguluyor.

Kafkasya'da insan geçmişi 700 bin yıl öncesine uzanıyor

Araştırmaya göre Kafkasya'da bulunan en eski insan kalıntıları yaklaşık 700 bin yıl öncesine tarihleniyor. Paleontolojik değerlendirmeler, bu insanların bölgeye güneyden göç ettiğine işaret ediyor.

Azerbaycan'daki Azıh Mağarası ve Gobustan obaları, Güney Osetya'daki Kudaro ve Tson mağaraları, Kuzey Osetya'daki Mıstulagtı-lagat, Monaşeskaya, Kajosk ve Barakayevsk mağaraları, Adige'deki Gubskiye hangarları ve Dağıstan'daki çeşitli yerleşimler bu erken insan topluluklarının yaşadığı alanlar arasında sıralanıyor.

Gürcistan'daki Cruçula, Ortvala-Klde ve Sakajia mağaraları da araştırmada anılan önemli arkeolojik merkezler arasında bulunuyor.

Kafkasya'nın coğrafi özellikleri, tarih boyunca nüfus hareketlerini doğrudan etkiledi. Yaklaşık 1.300 kilometre boyunca uzanan ve 5 bin metreye ulaşan dağ silsilesi, kuzeyde küçük toplulukların farklı alanlarda yaşamasına zemin hazırlarken güneydeki verimli ovalar yerleşim açısından elverişli alanlar oluşturdu.

Derbent ve Daryal geçitleri ise kuzey ile güney arasındaki hareketliliğin başlıca güzergâhları oldu.

Araştırmanın dikkat çektiği önemli noktalardan biri, Kimmer göçüyle belirginleşen bozkır topluluklarının hareketliliğinin Kafkasya'nın demografik ve kültürel yapısını uzun süre etkilemesi. Orta Asya'dan batıya ilerleyen toplulukların bir bölümü Kafkasya'ya yönelirken bazıları da bölgenin güneyine yerleşti.

Bu hareketlilik, Kafkasya'yı farklı kültürlerin bir araya geldiği tarihî bir merkez hâline getirdi.

Kafkasya'da insanlık geçmişi en az 700 bin yıllık

Araştırmada en eski insan kalıntılarının yaklaşık 700 bin yıl öncesine uzandığı belirtiliyor.

Öne çıkan arkeolojik alanlar:

Azerbaycan: Azıh Mağarası, Gobustan. Güney Osetya: Kudaro, Tson. Kuzey Osetya: Mıstulagtı-lagat, Monaşeskaya, Kajosk, Barakayevsk. Adige: Gubskiye hangarları Dağıstan: Çumus-İnits, Usiş. Gürcistan: Cruçula, Ortvala-Klde, Sakajia.

Bu arkeolojik alanlardaki buluntular, Türk topluluklarının bölgeye gelişinden çok daha eski  insan yerleşimi olduiunu gösteriyor.

Kimmerlerden Kıpçaklara: Kafkasya'da iz bırakan topluluklar

Araştırmanın en önemli bölümlerinden biri, Kafkasya'da farklı dönemlerde yaşayan toplulukların arkeolojik bulgular üzerinden değerlendirilmesi.

Tellioğlu, özellikle yazılı kaynakların yetersiz kaldığı İlk Çağ ve erken Orta Çağ dönemlerinde arkeolojik verilerin tarih araştırmaları açısından belirleyici olduğunu ifade ediyor.

Makaledeki bilgiler doğrultusunda Kafkasya'da varlığı veya kültürel izleri ele alınan topluluklar şöyle sıralanıyor:

1. Kimmerler: Kafkasya'daki bozkır hareketliliğinin erken dönem temsilcileri arasında ele alınıyor. Araştırmada Türklerin öncülleri arasında kabul edilmeleri görüşüne de yer veriliyor. Ancak bu kabul, tartışmasız bir etnik kimlik tespiti olarak değerlendirilmemeli.

2. İskitler: Kuzey Kafkasya'da Adigey, Krasnodar ve Kuzey Osetya'daki kazılarda İskit kültürüyle ilişkilendirilen çok sayıda eser bulunmuş durumda. Dağıstan'daki buluntular ve İskit mezarlıkları da yerleşim alanlarının belirlenmesine katkı sağlıyor. İskitlerin etnik kökeni ise araştırmada tartışmalı bir konu olarak aktarılıyor.

3. Sarmatlar: Özellikle Dağıstan'da bulunan mezarlar ve Sarmat dönemine ait arkeolojik malzemeler, topluluğun bölgedeki varlığını somutlaştırıyor. III-V. yüzyıllardaki demografik ve kültürel değişimlerin anlaşılmasına katkı sağlıyor.

4. Alanlar: Kafkasya'daki tarihî varlıkları arkeolojik verilerle de incelenen topluluklardan biri. Hazar dönemi şehirlerindeki buluntularda Alanlara ait izlere rastlanıyor. Kökenleri ve bölgedeki tarihî mirasları araştırılmaya devam ediyor.

5. Hunlar: Kafkasya'daki varlıkları kurganlarla somutlaştırılan topluluklar arasında bulunuyor. Mahaçkale, Derbent, Cemikent, Utamış, Tarki, Palasa-sırt, Kuhuroba, Hucbala, Sandıktepe ve Hınıslı'da Hunlara ait kurganlar tespit edilmiş durumda.

6. Bulgarlar: Hunlar sonrasındaki dönemde Oğur topluluklarıyla bağlantılı olarak ortaya çıkan Bulgarların Kafkasya'daki varlığı hem tarihî kayıtlar hem de arkeolojik buluntular üzerinden inceleniyor.

7. Sabirler: VI. yüzyılın başlarından itibaren Kafkasya'da etkili olan Sabirlerin bölgedeki varlığına ilişkin önemli arkeolojik veriler bulunuyor. Özellikle 503-508 yılları arasındaki Sabir-Sasani savaşlarıyla ilişkilendirilen malzemeler dikkat çekiyor.

8. Avarlar: 558 yılında Orta Asya'dan ayrılan Avarların bir bölümü Dağıstan'da kaldı. Makale, bu topluluğun Kafkasya'daki tarihî varlığını Türk yerleşiminin kronolojisi içerisinde ele alıyor.

9. Göktürkler: Arkeolojik buluntular, Göktürklerin Kafkasya'daki hâkimiyet sahasının ve batı sınırlarının belirlenmesine yardımcı oluyor. Türk runik yazıları ve sanat eserleri bu dönemin önemli kültürel izleri arasında.

10. Hazarlar: Kafkasya'da arkeolojik araştırmaların en fazla somutlaştırdığı Türk topluluklarından biri. Şehir kalıntıları, kurganlar, mezarlıklar ve Saltovo-Mayatsk kültürüyle bağlantılı buluntular, Hazarların yerleşim alanlarının ve kültürel yapısının anlaşılmasını sağlıyor.

11. Kutrigurlar ve Utigurlar: Karadeniz'in kuzeyindeki varlıklarına ilişkin arkeolojik buluntular, bu toplulukların Kafkasya ve çevresindeki tarihî hareketliliğinin incelenmesinde önem taşıyor.

12. Oğurlar: Kafkasya'daki varlıklarına ilişkin arkeolojik malzemeler, topluluğun bölgedeki kültürel yaşamını anlamaya katkıda bulunuyor.

13. Kıpçaklar: 1118 yılında Derbent üzerinden güneye inerek Gürcistan tarihinde önemli rol oynayan Kıpçakların, Gürcüler ve Ermeniler arasına yerleştiği aktarılıyor. Arkeolojik çalışmalar yayılım alanlarını belirlemeye yardımcı olsa da Kafkasya'daki somut kültürel izleri henüz sınırlı.

Kafkasya'da arkeolojik izleri araştırılan Türk toplulukları Kimmerler İskitler Hunlar Bulgarlar Sabirler Avarlar Göktürkler Hazarlar Kutrigurlar Utigurlar Oğurlar Kıpçaklar

Liste, makalede Türk tarihi ve bölgedeki Türk yerleşimi bağlamında ele alınan toplulukları gösteriyor. Bazı topluluklarla ilgili etnik kimlik tartışmaları devam etmektedir.

Kurganlar, şehir kalıntıları ve yazıtlar geçmişi nasıl aydınlatıyor?

Araştırmanın en çarpıcı arkeolojik örneklerinden biri Hun kurganları. Dağıstan ve çevresindeki çok sayıda merkezde bulunan mezar yapıları, Hunların Kafkasya'daki yerleşim alanlarının belirlenmesine yardımcı oluyor.

Hazarlar söz konusu olduğunda ise arkeolojik veriler çok daha geniş bir bilgi alanı sunuyor.

Sarkel, Mayatsk, İtil, Tsimlyansko, Belencer, Çufut-Kale, Semender, Sârığşin ve Hanbalık gibi merkezlerde yürütülen kazılarda Türk sanatının izleri, runik yazılar ve surlar üzerindeki tasvirler ortaya çıkarıldı.

Bu buluntular yalnızca siyasi hâkimiyet alanlarının belirlenmesini sağlamıyor. Aynı zamanda şehirlerin mimarisi, gündelik hayat, sanat ve kültürel etkileşimler hakkında da bilgi veriyor.

Hazarların VIII. yüzyılın son çeyreğine ait mezarlıklarından elde edilen buluntular, topluluğun batıya doğru yayıldığı alanların anlaşılmasına katkı sağlıyor.

Dağıstan'daki Sarmat mezarları ise farklı bir tarihî dönemin somut belgeleri arasında yer alıyor. Alban-Sarmat dönemine ait ritüel kaplar, antropomorfik heykelcikler ve denizcilik faaliyetlerine ilişkin malzemeler, bölgenin ekonomik ve inanç dünyasına ilişkin araştırmalara kaynak oluşturuyor.

Kafkas Albanyası'nın kökeni de arkeolojik araştırmaların aydınlatmaya çalıştığı önemli meselelerden biri.

Arkeologların ortaya çıkardığı önemli merkezler Merkez Araştırmada öne çıkan bulgular
Derbent İskit öncesi dönem, İskitler, Hunlar ve farklı dönemlere ait kalıntılar
Mahaçkale Hun kurganları
Cemikent Hun kurganları
Utamış Hun kurganları
Tarki Hun kurganları
Sandıktepe Hun kurganları
Sarkel Hazar dönemi ve Türk sanatına ilişkin buluntular
Mayatsk Hazar dönemi şehircilik ve kültür izleri
Semender Hazar dönemine ait arkeolojik kalıntılar
İtil Hazar şehir tarihiyle ilgili araştırmalar

Derbent'in önemi: Şehirdeki kazılar, İskit öncesi dönemden sonraki tarihî evrelere kadar uzanan geniş bir kronolojinin incelenmesine imkân tanıyor.

Arkeoloji tarih kitaplarını nasıl değiştirebilir?

Araştırmada arkeolojik buluntuların tarih yazımına sağladığı katkılar şöyle özetleniyor:

Kurganlar ve mezarlar, toplulukların yerleşim alanlarını belirlemeye yardımcı oluyor.

Yazıtlar ve epigrafik belgeler, farklı halkların bölgedeki varlığını somutlaştırıyor.

Şehir kalıntıları, siyasi hâkimiyet alanları ve tarihî değişimler hakkında bilgi veriyor.

Silahlar, kemerler, tokalar ve ev eşyaları, gündelik yaşamı ve maddi kültürü aydınlatıyor.

Mimari kalıntılar, şehirlerin kuruluş ve gelişim süreçlerini ortaya koyuyor.

Farklı topluluklara ait eserlerin karşılaştırılması, kültürel etkileşimlerin anlaşılmasını sağlıyor.

Araştırma'da değerlendirme "Kafkasya tarihinin yalnızca kronikler ve siyasi olaylar üzerinden yazılamayacağı. Arkeolojik veriler, yazılı kaynaklardaki boşlukları tamamlayabilecek önemli bir bilgi kaynağı oluşturuyor" şeklinde yorumlanyor..

Makalenin yazarı İbrahim Tellioğlu'na göre; Kafkasya'da Kimmerlerden başlayarak Hunlar, Göktürkler, Hazarlar ve Kıpçaklara uzanan tarihî süreç, arkeolojik araştırmalarla daha somut biçimde incelenebiliyor. Ancak bölgedeki toplulukların kökenleri, birbirleriyle ilişkileri ve bıraktıkları kültürel miras konusunda yeni kazılara ve disiplinler arası çalışmalara ihtiyaç duyuluyor.

Yaşar İliksiz - Arkeolojikhaber.com

Kaynak. İbrahim Tellioğlu, "Kafkasya Türk Tarihi Araştırmalarında Arkeolojinin Rolü", Belleten, Cilt 90, Sayı 318, Ağustos 2026, s. 363-386. Türk Tarih Kurumu – Belleten


Benzer Haberler & Reklamlar