Arkeologlar bugün taşlara, kil tabletlere ve yazıtlara bakarak artık konuşulmayan toplumların dünyasını yeniden kurmaya çalışıyor. Gelecekte araştırmacıların elinde aynı imkan olmayabilir. Çünkü günümüzde yok olan bir dilin arkasında mutlaka yazılı bir arşiv bulunmuyor. Son konuşanıyla birlikte yalnızca sesler değil, o dilin taşıdığı sözlü tarih ve yerel bilgi de kaybolabiliyor.

“Bir dil öldüğünde yalnızca bir iletişim sistemi ortadan kalkmıyor; insanlığın dünyayı tarif etme biçimlerinden biri de sessizleşiyor. Geçmişte kaybolan diller bugün arkeologların ve dilbilimcilerin çözmeye çalıştığı metinler halinde karşımıza çıkarken, bugün belgelenmeden yok olan diller geleceğin araştırmacıları için aynı ölçüde büyük boşluklar yaratabilir.”

Günümüzde Dünya genelinde konuşulan yaklaşık 7 bin dilin yaklaşık yüzde 40'ı farklı düzeylerde yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Ölü dillerin yaşatılması için çareler arayan Dilbilimciler bir dilin son konuşanını kaybetmesinin her zaman o dilin kesin sonu anlamına gelmediğini gösteren örnekler üzerinde çalışıyor.

Man Adası'nda konuşulan Manks dilinin son ana dili konuşurunun 1974'te ölmesine rağmen yeniden canlandırılması, ölen ya da ölmek üzere olan dillerin uygun koşullarda gelecek kuşaklara aktarılabileceğiniişaret ediyor.

Uzmanlara göre dillerin yaiatılmasında kritik nokta; dillerin son konuşanını kaybetmeden önce belgelenmesi ve aileden okula kadar uzanan bir aktarım zincirinin kurulması.

Bir dil öldüğünde yalnızca kelimeler kaybolmuyor

Dünyada konuşulan yaklaşık 7 bin dilin yüzde 40'ı farklı derecelerde tehlike içeriyor. Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütünün (UNESCO) verilerine göre, ekonomik baskılar, kentleşme, zorunlu göç, eğitim politikaları ve küresel ölçekte yaygınlaşan baskın diller, birçok dilin yeni kuşaklara aktarılmasını engelliyor.

Dil aktarımının kesintiye uğraması, yalnızca bir iletişim aracının ortadan kalkması anlamına gelmiyor. Bir dilin içinde kuşaklar boyunca biriktirilen kültürel kimlik, sözlü tarih, toplumsal hafıza, doğaya ilişkin yerel bilgi ve dünyayı algılama biçimleri de dil ile birlikte kaybolabiliyor.

MÖ 1000 ile MS 1000 yılları arasında dilin "altın çağı" olarak adlandırılan ve insanlık tarihinde dil çeşitliliğinin zirve yaptığı dönemde dünya genelinde 30 bin ila 75 bin lisanın konuşulduğu tahmin ediliyor. Bugünkü tablo ise insanlığın bu dilsel çeşitliliğinin önemli bölümünün giderek daraldığına işaret ediyor.

Avustralya Ulusal Üniversitesinden (ANU) Dil Bilimi Profesörü Nicholas Evans, tehlike altındaki dillerin yalnızca farklı iletişim araçları olmadığını belirterek, dünyanın yalnızca yaygın konuşulan birkaç dili üzerinden insan zihnini anlamaya çalışmanın büyük bir yanılgı olduğunu ifade ediyor.

Evans'a göre bütün dillere bakıldığında, "insan olmanın düşündüğümüzden çok daha fazla yolu" bulunuyor.

Geçmişin kayıp dilleri bugünün uyarısı

İnsanlık, geçmişte konuşulmuş ancak zaman içinde kullanımdan çıkan diller sayesinde eski uygarlıkların dünyasına ulaşabiliyor. Latince, Sanskritçe ve Antik Yunanca gibi klasik diller, geniş yazılı mirasları sayesinde tarih, felsefe, hukuk, din, bilim ve edebiyat çalışmalarının temel kaynakları arasında yer alıyor.

Sümerce ve Hititçe gibi artık ana dil olarak konuşulmayan dillerin yazılı belgeleri de Mezopotamya ve Anadolu'nun geçmişini anlamada arkeologlar ve dilbilimciler için kritik önem taşıyor. Bu dillerin çözümlenebilmiş olması, geçmiş toplumların ekonomik yaşamından yönetim anlayışına, dini uygulamalarından günlük hayatına kadar pek çok ayrıntının yeniden kurulmasını mümkün kılıyor.

Ancak geçmişten kalan her dil ve yazı sistemi aynı ölçüde anlaşılabilmiş değil. Girit'teki Minos uygarlığına ait Linear A yazısı bunun en dikkat çekici örneklerinden birini oluşturuyor. Yazının önemli bölümü henüz tam olarak çözülememiş durumda. Bu örnek, bir toplumun dili ve yazılı mirası arasındaki bağ koptuğunda, gelecekte o toplumun bıraktığı izlerin anlaşılmasının ne kadar zorlaşabileceğini gösteriyor.

Bugün yok olma tehlikesi yaşayan dillerin önemli bir farkı ise son konuşurlarının hâlâ hayatta olması. Bu nedenle araştırmacılar, geçmişin çözülemeyen dillerinin aksine, yaşayan dillerin sesini, sözcüklerini, dilbilgisini, anlatılarını ve taşıdığı bilgiyi kaybolmadan önce kayda geçirme fırsatına sahip.

Evans, bir dilin yok olmasıyla yalnızca kelimelerin değil, o dili konuşan toplulukların doğaya, tarihe ve yaşam biçimlerine ilişkin nesiller boyunca biriktirdiği bilgilerin de kaybolduğunu belirtiyor.

Yerli dillerin bilim dünyasının henüz tam olarak tanımlayamadığı bitki ve hayvan türlerine ilişkin ayrıntılı bilgiler barındırabildiğine dikkati çeken Evans, dillerin toplumların göç yolları ve tarihlerini ortaya çıkarmada da önemli ipuçları sunduğunu ifade ediyor.

Romanların yazılı tarihlerinin bulunmamasına rağmen kökenlerinin dil incelemeleri sayesinde Kuzeybatı Hindistan'a kadar izlenebildiğini anlatan Evans, benzer yöntemlerle yazılı kaydı bulunmayan birçok toplumun geçmişine ilişkin ayrıntılı bilgiye ulaşılabildiğini belirtiyor.

 Son konuşuru öldü ama dil yeniden canlandı

Bir dilin son ana dili konuşurunun hayatını kaybetmesi, dilin mutlaka tamamen unutulacağı anlamına gelmeyebiliyor.

Londra Üniversitesi bünyesinde küçük ve tehlike altındaki diller üzerine çalışmalar yürüten dil bilimci Julia Sallabank'ın aktardığı Manks dili bunun dikkat çekici örneklerinden biri.

Man Adası'nda konuşulan Manks dilinin son ana dili konuşuru 1974'te hayatını kaybetti. Ancak arşivlerdeki kayıtlar, dil üzerine yapılan çalışmalar ve yerel yönetimin desteği sayesinde Manks yeniden öğretilmeye başlandı.

Bugün yüzlerce öğrenci eğitimini Manks diliyle sürdürüyor ve yaklaşık 1500 kişinin bu dili akıcı şekilde konuşabildiği belirtiliyor.

Bu örnek, bir dilin yaşatılması için yalnızca konuşan insanların bulunmasının değil, dilin öğrenilebileceği kurumsal ve toplumsal ortamın oluşturulmasının da önemli olduğunu gösteriyor.

Sallabank'a göre ekonomik, sosyal ve siyasi baskılar nedeniyle birçok topluluk ana dilini terk ederek daha yaygın dillere yöneliyor. Ancak bir dili öğrenmek için diğerinden vazgeçmek gerekmiyor. Bu nedenle çok dilliliğin teşvik edilmesi gerekiyor.

Sallabank, insanların hem miras dillerini koruyabileceklerini hem de yeni diller öğrenebileceklerini belirterek çok dilliliğin bireyler ve toplumlar açısından önemli kazanımlar sağladığını ifade ediyor. Çocukların eğitim başarısını desteklediğine ve ileri yaşlarda demans belirtilerinin ortaya çıkmasını geciktirebildiğine ilişkin araştırmaların bulunduğunu aktaran Sallabank, tek dilliliğin istisna, çok dilliliğin ise dünya genelinde yaygın bir gerçeklik olduğuna dikkati çekiyor.

Bir dili yaşatabilmek için belgelemek yetmiyor

Tehlike altındaki bir dilin yeniden canlandırılması, yalnızca akademisyenlerin sözlük hazırlaması veya ses kayıtları oluşturmasıyla gerçekleşmiyor.

Sallabank, akademik belgeleme çalışmalarının önemli olduğunu ancak tek başına yeterli olmadığını vurguluyor. Dil canlandırma çalışmalarında yerel toplulukların belirleyici rol oynadığını belirten Sallabank, hükümetlerin de sürece dahil olmasının kritik önem taşıdığını ifade ediyor.

Bu nedenle uzmanların önerileri yalnızca dilbilimsel çalışmalarla sınırlı değil. Dillerin aile içinde çocuklara aktarılmasının teşvik edilmesi, son konuşurları hayatta olan dillerin ses kayıtları ve yazılı eserlerinin sistematik biçimde arşivlenmesi, eğitim programlarında yerel dillere alan açılması ve bu dillerin "eski çağa ait" veya yalnızca geçmişe ilişkin unsurlar olarak görülmesinin önüne geçilmesi gerekiyor.

Dil, ancak günlük yaşamın bir parçası olduğunda yeniden güçlenebiliyor. Çocukların dili öğrenmesi, ailelerin ev içinde kullanması, okullarda öğretilmesi ve kamusal alanda görünür olması, bir dilin yalnızca belgelerde değil yaşayan bir iletişim sistemi olarak varlığını sürdürmesi açısından önem taşıyor.

UNESCO'nun Tehlike Altındaki Diller Atlası'nın eski editörü Christopher Moseley de tehlike altındaki diller için en acil ihtiyacın kapsamlı belgeleme çalışmaları olduğunu belirtiyor.

Moseley, zamanın daraldığına işaret ederek belgeleme çalışmalarının diğer bütün seçeneklerin de önünü açabileceğini değerlendiriyor.

 Her dil insan deneyimine başka bir pencere açıyor

Diller yalnızca geçmişi belgelemekle kalmıyor, insanların dünyayı nasıl algıladığını da ortaya koyuyor.

Evans, sözlü edebiyatın dillerin en güçlü kullanım alanlarından biri olduğunu belirtiyor. Yazılı geleneği bulunmayan toplumlarda şiir, destan ve sözlü anlatıların kuşaklar boyunca aktarılması, insan hafızasının sanılandan çok daha güçlü olduğunu gösteriyor.

Güneydoğu Asya'daki bazı yerli toplulukların konuştuğu dilleri örnek gösteren Evans, bu dillerde kokuları tanımlamak için son derece gelişmiş bir sözcük dağarcığı bulunduğunu ve bu toplulukların koku hafızasının Batılı toplumlara kıyasla çok daha gelişmiş olduğunun araştırmalarla ortaya konulduğunu ifade ediyor.

Bu tür örnekler, bir dilin kelime hazinesinin yalnızca iletişim ihtiyacını karşılayan bir sözlük olmadığını; insanların çevrelerini sınıflandırma, hatırlama ve anlamlandırma biçimlerini de yansıtabildiğini gösteriyor.

Evans, insanlığın bütün yaşam deneyimlerini temsil ettiğini düşünmenin yanıltıcı olduğunu belirterek farklı dillerle etkileşime girmenin insanların dünyaya farklı pencerelerden bakmasını sağladığına dikkati çekiyor.

Dünyanın farklı bölgelerinde konuşulan dillerin önemli bölümünün yeni kuşaklara aktarılamadığı bir dönemde, geçmişin kayıp dillerini çözmeye çalışan arkeolog ve dilbilimcilerin çabaları da bugünün yaşayan dillerinin neden korunması gerektiğine ilişkin önemli bir ders sunuyor.

Geçmişte kil tabletlere, taş yazıtlara ve el yazmalarına ulaşabilen araştırmacılar, kaybolmuş toplumların dünyasını bu izler üzerinden yeniden kurmaya çalışıyor. Bugünün bazı dillerinde ise henüz yazıya geçirilmemiş sözlü tarih, yerel ekoloji bilgisi, anlatılar ve kültürel hafıza hâlâ yaşayan insanların hafızasında bulunuyor.

Bu nedenle uzmanlara göre asıl soru yalnızca "Bir dil nasıl ölür?" değil, "Ölmekte olan bir dili hayattayken nasıl yaşatabiliriz?"

Manks örneği, bunun bazı durumlarda mümkün olduğunu gösteriyor. Ancak bir dilin yeniden canlandırılabilmesi için son konuşurun kaybedilmesini beklememek, dili konuşan toplulukla birlikte hareket etmek, kapsamlı biçimde belgelemek ve özellikle çocuklara aktarılmasını sağlamak gerekiyor.

Çünkü bugün kayda alınmadan kaybolan bir dil, yarının araştırmacıları için geçmişte çözülmeye çalışılan diller kadar büyük bir bilinmezliğe dönüşebilir. Bugünün son konuşurları ise insanlığın ortak hafızasında henüz