Güney Afrika’ya iade edilen Khoisan yerlilerine ait insan kalıntıları, yalnızca tarihsel bir geri dönüş değil, aynı zamanda sömürgecilik döneminin ırkçı bilim anlayışının sorgulanmasına yol açan güçlü bir simgeye dönüştü. Bu süreç, onarıcı adalet, kimlik mücadelesi ve yerli halkların tarihsel haklarının yeniden tanınması açısından küresel ölçekte tartışmaları yeniden alevlendirdi ve geçmişle yüzleşmenin gerekliliğini bir kez daha ortaya koydu.

Sömürgecilikten Günümüze Uzanan Bir Hafıza

19. ve 20. yüzyıllarda Avrupa’ya götürülen Khoisan yerlilerine ait insan kalıntılarının Güney Afrika’ya iadesi, yalnızca akademik bir sürecin tamamlanması değil, aynı zamanda sömürgecilik tarihinin karanlık sayfalarına açılan bir pencere olarak değerlendiriliyor. 1868-1924 yılları arasında mezarlarından çıkarılarak bilimsel araştırmalarda kullanılan bu kalıntılar, uzun yıllar boyunca Avrupa’daki kurumlarda “bilimsel nesne” olarak sergilendi.
Geri dönüş süreci, özellikle yerli toplulukların tarihsel hafızasının yeniden inşası açısından sembolik bir anlam taşıyor.

“Kayıp Halka” Teorisinin İnsani Bedeli

Cape Town Üniversitesi’nden tarihçi Nigel Penn, Khoisanların genetik olarak dünyanın en eski insan topluluklarından biri olduğunu vurgularken, Avrupalı bilim insanlarının bu topluluğu insan ile hayvan arasında bir “kayıp halka” olarak konumlandırdığını belirtiyor.

Bu yaklaşım, yalnızca bilimsel bir yanılgı değil, aynı zamanda ırk temelli ayrımcılığın kurumsallaşmasına zemin hazırlayan bir ideoloji olarak öne çıkıyor. Khoisan halkı, sömürge döneminde topraklarından edilerek şiddet, zorla çalıştırma ve sistematik dışlanma politikalarına maruz kaldı.

Araştırmacılara göre, bazı bölgelerde yaşanan şiddetin boyutu “soykırım” olarak nitelendirilebilecek düzeye ulaştı.

Onarıcı Adalet ve Kimlik Mücadelesi

Güney Afrika’ya iade edilen 63 kişiye ait kalıntıların resmi törenle defnedilmesi, yerli halklar için önemli bir dönüm noktası olarak görülüyor. Törene katılan Güney Afrika Cumhurbaşkanı Cyril Ramaphosa, sürecin ulusal hafıza açısından taşıdığı öneme dikkat çekti.

Ancak uzmanlar, iade edilen kalıntıların Avrupa’daki toplam koleksiyonun yalnızca küçük bir kısmını oluşturduğunu belirtiyor. Bu durum, sürecin sembolik önemine rağmen henüz tamamlanmadığını ortaya koyuyor.
Khoisan toplulukları ise “ilk halklar” olarak tanınma, toprak hakları ve kültürel miraslarının korunması için mücadelelerini sürdürüyor.

Sessiz Tarihin Yeniden Yazımı

Khoisan yerlisi Matios’un ifadeleri, yaşananların uzun süre görünmez kılındığını ortaya koyuyor: geçmişte yaşanan şiddet ve sömürünün eğitim sistemlerinde ve kamusal anlatılarda yeterince yer bulmadığı vurgulanıyor.
Bugün özellikle genç kuşaklar arasında artan farkındalık, bu “sessiz tarih”in yeniden yazılmasına zemin hazırlıyor. Araştırmacılar, onarıcı adaletin yalnızca kalıntıların iadesiyle değil, aynı zamanda dil, kültür ve kimliğin korunmasına yönelik politikalarla mümkün olabileceğini belirtiyor.

Bu gelişmeler, sömürgecilik sonrası dünyada geçmişle yüzleşmenin ve tarihsel sorumluluğun yeniden tanımlandığı bir döneme işaret ediyor.

Kaynak: Murat Özgür Güvendik aa