Orta Afrika’da Fang-Beti kültürüne ait mvet enstrümanı, müzik ile mitolojiyi birleştiren çok katmanlı bir sözlü bilgi sistemi olarak günümüze ulaşıyor. Kamerun, Gabon, Ekvator Ginesi ve Kongo Cumhuriyeti’nde tarih, ahlak ve toplumsal hafızanın aktarımında merkezi rol üstlenen mvet; ritüel, eğitim ve anlatı işlevlerini bir arada barındıran nadir kültürel miras örneklerinden biri olarak dikkat çekiyor.

Fang-Beti Kültüründe Mvetin Tarihsel ve Kültürel Konumu
Orta Afrika’nın Fang-Beti kültür çevresinde gelişen mvet, yalnızca bir müzik enstrümanı değil; mitoloji, tarih ve toplumsal değerlerin kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlayan kapsamlı bir sözlü anlatı geleneği olarak kabul ediliyor. Kamerun, Gabon, Ekvator Ginesi ve Kongo Cumhuriyeti’nde yaygın olarak bilinen bu enstrüman, bölgedeki en eski anlatı araçlarından biri olarak tanımlanıyor.

Mvet geleneğinde icracılar, yalnızca müzisyen değil, aynı zamanda bilge ve anlatıcı kimliğiyle öne çıkıyor. Destanlar, soy kütükleri, göç hikâyeleri ve kahramanlık anlatıları, mvet performansları sırasında sözlü olarak aktarılıyor. Yazılı kültürün sınırlı olduğu topluluklarda bu performanslar, tarih bilgisinin ve toplumsal düzen anlayışının korunmasında temel bir işlev üstleniyor. Genç kuşaklar, ahlaki değerleri ve topluluk içi davranış normlarını mvet anlatıları aracılığıyla öğreniyor.

Mitoloji, Savaş ve Öğretici Anlatılar
Kamerunlu mvet sanatçısı François Alimar, mvetin kökenine ilişkin mitolojik anlatıların, enstrümanın kültürel anlamını derinleştirdiğini vurguluyor. Alimar’a göre Fang-Beti mitolojisinde ilk mvet, savaşçı Oyono Ada Ngone tarafından yapılmıştır. Rivayete göre Ngone, bir savaş sırasında derin bir bilinç hâline girerek mvetin vahyini almış; dünyanın yaratılışı, insanlığın kökeni ve tanrıların katmanlı yapısına dair bilgiler edinmiştir. Uyanışının ardından doğadan topladığı malzemelerle ilk mveti inşa etmiştir.

Bu mitolojik çerçeve, mvetin başlangıçta askerleri motive etmek amacıyla kullanıldığını da ortaya koyar. Alimar’ın aktardığı anlatılarda, ölümsüzlüğün sırrını elinde bulunduran Ekang-Mbom halkı ile bu sırrı ele geçirmek isteyen Kwii halkı arasındaki mücadeleler konu edilir. Bu destanlar, savaşçılara cesaret vermenin yanı sıra topluluğun kozmolojik dünya görüşünü de pekiştirir.

Mvet anlatıları, fabl türüne benzer şekilde öğretici bir nitelik taşır. Çocuklara hikâyeler anlatılırken ahlaki dersler verilir; doğru davranış, dayanışma ve topluluk bilinci bu anlatılarla güçlendirilir.

Ritüel Boyut ve Ruhani İşlevler
Mvetin kültürel rolü, müzik ve anlatıyla sınırlı değildir. Bazı bölgelerde mvet performansları, inisiyasyon törenlerinin ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilir. Bu bağlamda enstrüman, eğitimsel ve ritüel bir araç işlevi görür.

Alimar, geçmişte mvetin yaşayanlar ile ölüler dünyası arasında bir köprü olarak algılandığını ifade eder. Mvet gecelerinde şarkılar eşliğinde toplumun sorunlarının dile getirildiği, ölü ataların ruhlarıyla temas kurulduğuna inanıldığı aktarılır. Bu ritüellerde, toplumsal uyumu bozan sorunlara sembolik çözümler sunulması mvetin “büyük” rolü olarak tanımlanır.

Günümüzde bu inançlar zayıflamış olsa da Kamerun ve Gabon’da hâlâ güçlü mvet ustalarının ruhani bilgiye erişebildiğine inanıldığına dair anlatılar yaşamaya devam etmektedir.

Güncel Kullanım, Yapısal Özellikler ve Uluslararası Tanınırlık
Bugün mvet, daha çok müzik enstrümanı kimliğiyle öne çıkmaktadır. Düğünler, doğum günü kutlamaları, tiyatro ve masal anlatıları gibi etkinliklerde yaygın olarak kullanılmaktadır. Bununla birlikte, enstrümanın mitolojik ve sembolik anlamı tamamen kaybolmuş değildir.

Mvetin yapısı yatay bir ana gövde üzerine kuruludur. Geleneksel örneklerde rafya bambusu kullanılan gövdeye, günümüzde farklı tınılar elde etmek amacıyla ahşap da eklenebilmektedir. Ortadaki köprü, telleri iki ses alanına ayırır. Geçmişte bitkisel liflerden yapılan tellerin yerini bugün metal teller almıştır. Akort, gövde üzerindeki halkalarla sağlanır; alt kısımda bulunan kabak rezonatörler sesi güçlendirerek açık alanlarda dahi duyulmasını mümkün kılar.

Mvetin uluslararası düzeyde tanınmasında UNESCO tarafından “somut olmayan kültürel miras” olarak kabul edilmesi önemli bir dönüm noktasıdır. Alimar, bu tanınırlığın kültürel sahiplenmeyi güçlendirdiğini belirterek, mvetin yaşatılmasının kültürel kimliğin korunması açısından hayati olduğunu vurgular.

Ahmet Emin Dönmez aa