Nepotizm, kurumlarda liyakat yerine akraba ya da yakın çevreye öncelik tanınmasını ifade eden bir kayırmacılık türüdür. Kökeni Latince nepos (yeğen) sözcüğüne dayanan kavram, özellikle kamu yönetimi ve iş dünyasında etik tartışmaların odağında yer alır. Rönesans döneminde papaların akrabalarını üst görevlere getirmesiyle yaygınlaşan terim, günümüzde örgütsel verimlilik, eşitlik ve adalet ilkeleri açısından eleştirilen bir uygulama olarak değerlendirilmektedir.

Kavramın Tanımı ve Kökeni
Nepotizm, bir kurumda görev dağılımı, işe alım ya da terfi süreçlerinde liyakat yerine akrabalık veya yakınlık ilişkilerinin belirleyici olması durumunu ifade eden bir ayrımcılık biçimidir. Kavramın kökeni Latince nepos (yeğen) sözcüğüne dayanır ve Batı dillerinde “nephew” kelimesiyle ilişkilendirilir. Türkçede nepotizm çoğunlukla kayırmacılık, torpil, iltimas, dayıcılık gibi kavramlarla karşılanmaktadır.

Kamu kurumları ve özel sektör işletmelerinde görülen nepotizm, bireyin eğitim düzeyi, mesleki deneyimi veya yetkinliği göz ardı edilerek işe alınması ya da terfi ettirilmesi anlamına gelir. Bu tür uygulamalar, örgüt içi eşitlik ilkesini zedelediği gibi çalışanlar arasında güven ve motivasyon kaybına da yol açabilir. Bu nedenle nepotizm çoğu yönetim kuramında etik dışı bir uygulama olarak değerlendirilmektedir.

Tarihsel Arka Plan ve Kurumsal Etkiler
Nepotizm kavramının tarihsel kökeni genellikle Rönesans öncesi Katolik kilisesine dayandırılır. Orta Çağ sonlarında bazı papaların ve yüksek rütbeli din adamlarının, akrabalarını kilise yönetiminde üst düzey görevlere getirmeleri bu terimin yaygınlaşmasına neden olmuştur. Bu durum kilise yönetiminde liyakat tartışmalarını gündeme getirmiş ve kavram zamanla siyasal ve kurumsal bağlamda kullanılmaya başlanmıştır.

Modern yönetim literatüründe nepotizm, kurumsal verimliliği olumsuz etkileyen bir unsur olarak ele alınır. Nitelik ve yetkinlik yerine akrabalık ilişkilerinin belirleyici olması, kurumlarda performans düşüklüğü ve karar alma süreçlerinde zayıflık yaratabilir. Ayrıca çalışanlar arasında adalet duygusunun zedelenmesi, örgütsel bağlılığın azalmasına neden olabilir.

Nepotizmle ilişkili kavramlar arasında kronizm (eş-dost kayırmacılığı), patronaj (siyasal veya dinsel kayırmacılık) ve klientalizm (iktidar–seçmen ilişkilerine dayalı kayırmacılık) yer alır. Bu kavramlar, kayırmacılığın farklı toplumsal ve kurumsal biçimlerini tanımlamak için kullanılmaktadır.