Anasayfa / Restorasyon

Ayasofya’nın Yer Altı Tünellerinde Temizlik ve Koruma Çalışması

Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi’nde sürdürülen kapsamlı restorasyon çalışmaları, yapının yer altındaki tarihi tünellerini ve mekanlarını da kapsıyor. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, yer altı bölümlerinde yapılan kazı, temizlik, belgeleme ve güçlendirme çalışmalarını yerinde inceledi.

 

Ayasofya’nın yer altı tarihi bilimsel yöntemlerle araştırılıyor
İstanbul’un en önemli tarihi yapılarından Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi’nde yürütülen kapsamlı restorasyon çalışmaları, yapının yer altındaki tarihi mekanlarını, tünellerini ve altyapısını da kapsıyor. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, Ayasofya’nın yer altı bölümlerinde sürdürülen kazı, temizlik, belgeleme ve güçlendirme çalışmalarını yerinde inceleyerek, yürütülen uygulamalar ve ortaya çıkarılan yapısal unsurlar hakkında bilgi aldı.

Bakanlık tarafından yapılan açıklamaya göre, Ayasofya’nın tarihi tünellerine inen Ersoy, Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Hasan Fırat Diker’den yer altındaki çalışmalara ilişkin teknik bilgi aldı. İncelemelerinin ardından yer altı bölümünde basın mensuplarına açıklamalarda bulunan Ersoy, restorasyon sürecinin yapının yalnızca görünen mimari unsurlarıyla sınırlı olmadığını, yer altında bulunan tarihi yapıların da araştırılarak korunmasına yönelik çalışmaların sürdürüldüğünü belirtti.

Ayasofya’nın yer altındaki tarihi mekanları, tünelleri ve su altyapısının incelenmesiyle yapının farklı dönemlerde geçirdiği değişimlerin ortaya konulması hedefleniyor. Çalışmalar kapsamında hem arkeolojik ve mimari unsurların belgelenmesi hem de mevcut yapıların korunmasına yönelik müdahaleler gerçekleştiriliyor.

Yer altı çalışmalarında 3 bin tona yakın dolgu çıkarıldı
Ayasofya’da yürütülen restorasyon çalışmalarının önemli bir bölümünü yer altındaki dolgu malzemelerinin temizlenmesi oluşturuyor. Bakan Ersoy, Vezir Bahçe ve Batı Bahçe bölgelerinde gerçekleştirilen temizlik çalışmaları sırasında yaklaşık 3 bin ton dolgu malzemesinin çıkarıldığını açıkladı. Bu çalışmalarla yer altındaki mekanların, bağlantıların ve tünellerin daha ayrıntılı biçimde incelenmesine olanak sağlandı.

Ersoy, Ayasofya’nın yer altı bölümlerine yönelik birinci etap etüt çalışmalarının 31 Aralık 2024’te başladığını, ikinci etap uygulamalarının ise 2 Aralık 2025 tarihinde yürürlüğe girdiğini belirtti. Vezir Bahçe ve Batı Bahçe’de sürdürülen temizlik faaliyetleriyle önemli ilerleme kaydedildiğini ifade eden Ersoy, kalan bölümlerde çalışmaların devam ettiğini kaydetti.

Yer altı yapılarının ortaya çıkarılması sırasında yalnızca dolgu malzemelerinin uzaklaştırılmadığı, aynı zamanda mekanların mimari özelliklerinin, bağlantı noktalarının ve yapı elemanlarının da incelendiği bildirildi. Bu süreçte tarihi dokunun korunması ve mevcut yapıların güvenliğinin sağlanması öncelikli olarak ele alınıyor.

Tarihi su altyapısı ve tünellerin işlevi
Ayasofya’nın yer altındaki tünel ağı, geçmiş dönemlerde suyun dağıtımı ve yağmur sularının tahliyesi açısından önemli işlevler üstlendi. Bakan Ersoy, yürütülen çalışmaların yapının yer altındaki tarihi altyapısını ortaya çıkarmanın yanı sıra İstanbul’un geçmişteki su yönetimi sistemine ilişkin bilgilerin geliştirilmesine de katkı sağladığını ifade etti.

Yer altındaki tünellerin temizlenmesi ve belgelenmesiyle bağlantılı mekanların daha ayrıntılı biçimde değerlendirilmesi mümkün hale geliyor. Bu yapıların tarihsel işlevleri, mimari özellikleri ve birbirleriyle olan ilişkileri, yürütülen araştırmaların temel konuları arasında bulunuyor.

Vezir Bahçe’de bulunan yer altı mezar yapısı, hipoje olarak tanımlanan bölümde yürütülen çalışmaların önemli bir aşamasını oluşturuyor. Bakan Ersoy, bu alandaki kazı çalışmalarının tamamlandığını bildirdi. Birbirine bağlantılı mekanlardan oluşan hipojenin ana mekanı yaklaşık 8 metre uzunluğunda ve 8 metre genişliğinde. Yapıda doğu ve batı yönlerine uzanan iki farklı kanal hattı bulunuyor.

Doğu yönündeki Kanal-1’in yaklaşık 25 metre uzunluğunda olduğunu belirten Ersoy, bu bölümdeki temizlik çalışmalarının tamamlandığını, batıya uzanan Kanal-2’de ise çalışmaların devam ettiğini açıkladı.

Hipoje yapısında farklı dönemlere ait katmanlar araştırılıyor
Vezir Bahçe’deki hipoje bölümünde yürütülen temizlik çalışmalarında, çamurla kaplı tabanın yaklaşık 1,5 metre daha altına inildiği bildirildi. Bakan Ersoy, bu bölümde mevcut Ayasofya yapısından daha eski bir döneme ait olabileceği değerlendirilen katmanlara ulaşıldığını belirtti.

Yer altındaki farklı yapı katmanlarının ortaya çıkarılması, mekanın tarihsel gelişiminin anlaşılması bakımından önem taşıyor. Çalışmalar sırasında mevcut yapının altında kalan bölümlerin mimari özellikleri ve dönemsel ilişkileri araştırılıyor. Ancak bu katmanların tarihlendirilmesi ve yapının farklı evrelerinin ortaya konulması, yürütülen incelemelerin sonuçlarına bağlı olarak değerlendirilecek.

Batı Bahçe’de ise Mekan-1’den Mekan-6’ya kadar adlandırılan altı ayrı alan ve bunlarla bağlantılı dokuz tünel tespit edildi. Mekan-1, 2 ve 3’ün atrium, başka bir ifadeyle avlu yapısına ait bodrum katları olduğu değerlendiriliyor. Mekan-3 üzerinden geçiş sağlanan Mekan-4’ün atriumun güneyinde yer alan farklı bir yapı olduğu ve batı yönünde devam ettiği, ancak bir ayırıcı duvarla bölündüğü anlaşılıyor.

Mekan-5’in Mekan-2’nin kuzey yönündeki uzantısı olduğu belirlenirken, bu alanın şu ana kadar 4,5 metrelik bölümü ortaya çıkarıldı. Mekan-6 ise Mekan-1’in kuzeyinde, yapıya bitişik konumda bulunuyor ve Soğukçeşme Sokağı yönüne uzanıyor. Bu bölümde yaklaşık 4 metre uzunluğunda ve 4 metre genişliğinde bir alan tespit edildi. Genişlikleri 4 ila 4,8 metre arasında değişen koridor görünümündeki mekanlardan 2, 3, 5 ve 6 numaralı alanlarda çalışmalar sürüyor.

Tarihi mekanlarda yapısal onarım ve güçlendirme
Ayasofya’nın yer altı bölümlerinde yürütülen çalışmalar, kazı ve temizlik faaliyetlerinin yanı sıra yapısal hasarların giderilmesini ve tarihi dokunun güçlendirilmesini de kapsıyor. Bakan Ersoy, müdahalelerde özgün malzemelerle uyumlu malzeme kullanımına dikkat edildiğini belirtti.

56 metre uzunluğundaki Mekan-2’de, 18 metrelik bölüm boyunca tonozlarda tamamlama çalışmaları gerçekleştirilerek yapısal hasarlar giderildi. Mekan-2 ve Mekan-3’ün daha sonraki dönemlerde inşa edilen ara taş duvarlarla bölündüğü veya kesintiye uğradığı değerlendiriliyor.

Mekan-3’te dolgu toprağın temizlenmesi ve çıkarılan malzemelerin hassas biçimde elenmesi çalışmaları devam ediyor. Bu bölümün duvarları ile üst örtüsünü oluşturan tonozlarda da onarım ve güçlendirme uygulamaları sürdürülüyor.

Batı Bahçe’de belirlenen dokuz tünelden yedisinde dolgu toprak temizliği tamamlandı. Diğer iki tünelde ise tespit ve belgeleme çalışmaları gerçekleştirildi. Temizliği tamamlanan tünellerin toplam uzunluğu 420 metreye ulaştı. Bunlar arasında 180 metre uzunluğundaki Tünel-4, en uzun hat olarak öne çıkıyor.

Roma Caddesi ile ilişkili olabileceği değerlendirilen Tünel-4, Ayasofya’nın giriş cephesine paralel uzanıyor. Fatih Medresesi önünden başlayarak ziyaretçi giriş noktasına doğru ilerleyen tünelin yaklaşık yüzde 3 eğime sahip olduğu bildirildi.

Tünellerde tahkimat ve havalandırma değerlendirmeleri
Yer altındaki tünellerin korunması amacıyla yapısal güçlendirme çalışmaları da yürütülüyor. Tünel-4 ve Tünel-5’te 10’ar metrelik bölümlerde tonoz hasarları giderildi. Tünel-4’te ayrıca 50 metrelik hat boyunca paslanmaz çelik tahkimat uygulaması tamamlandı. Tünel-5’te ise 90 metrelik bölümde aynı tür güçlendirme çalışmaları devam ediyor.

Tarihi tünellerin mevcut durumu, yapısal güvenlik kadar havalandırma açısından da değerlendiriliyor. Bakan Ersoy, tarihi altyapının geçmişteki işlevi ile günümüz yapısının mekanik havalandırma gereksinimlerinin ayrı ele alınması gerektiğini belirtti.

Mevcut zemin altı tünel çıkışının yaklaşık 0,5 metrekarelik fiziki kesit alanına sahip olduğu bildirildi. Teknik değerlendirmelere göre bu çıkış, yapının ihtiyaç duyduğu saatte 120 bin metreküplük minimum havalandırma debisinin yalnızca yüzde 3,6’sını karşılayabiliyor. Menfezin ana giriş kapısına yakın konumda bulunması nedeniyle içeri verilen havanın ana mekana yeterince dağılmadan dışarı çıkma ihtimali de değerlendiriliyor.

Ayasofya’nın yer altı mirası ziyaretçilere açılabilecek
Ayasofya’nın yer altı tünellerinin gelecekteki kullanımına ilişkin değerlendirmeler, lazer tarama ve belgeleme çalışmalarının sonuçları doğrultusunda sürdürülecek. Tünel ağının iklimlendirilmiş taze hava besleme altyapısı olarak kullanılması olasılığı da teknik incelemeler kapsamında ele alınıyor. Bu konuda yeni bulgular ve değerlendirmelerin belirleyici olacağı ifade ediliyor.

Restorasyon sürecinin hedefleri arasında yer altındaki tarihi yapıların araştırılması ve korunmasının yanı sıra uygun bölümlerin ziyaretçilerle buluşturulması da bulunuyor. Bu doğrultuda yer altı tarihi mekanlarını tanıtacak bir teşhir projesinin hazırlanması planlanıyor.

Bakan Ersoy, Ayasofya’nın yer altındaki tarihi zenginliğinin yapının korunması ve ziyaretçi güvenliği esas alınarak görünür hale getirileceğini belirtti. Çalışmaların, yapının bütün tarihsel katmanlarının bilimsel yöntemlerle belgelenmesi ve gelecek nesillere aktarılması amacıyla sürdürüldüğünü ifade etti.

Ayasofya’nın yer altındaki tünelleri, kanalları, mekanları ve yapı katmanları üzerinde yürütülen araştırmalar, anıtsal yapının yalnızca üst mimarisini değil, altında şekillenen tarihi altyapısını da ortaya koymayı amaçlıyor. Kazı, temizlik, belgeleme ve güçlendirme uygulamalarıyla bu alanların mimari özelliklerinin daha kapsamlı biçimde anlaşılması ve korunması hedefleniyor.