Tebrizli Muhammed Gevaş'ta imzası bulunan 4. Selçuklu taş ustası oldu

Van'ın Gevaş ilçesindeki Selçuklu Mezarlığı'nda süren arkeoloji ve restorasyon çalışmalarında, yaklaşık 700 yıllık mezar taşında “Amel-i Üstad Muhammed el-Tebrizi” ibaresi tespit edildi. Bu isim, mezarlıkta daha önce adı belirlenen üç taş ustasına bir yenisinin eklenmesini sağladı.

 

Selçuklu Mezarlığında 700 yıllık taş ustasının imzası keşfedildi

Gevaş Selçuklu Mezarlığı'nda bulunan yaklaşık 700 yıllık mezar taşındaki “Amel-i Üstad Muhammed el-Tebrizi” kitabesi, alanda daha önce adı belirlenen üç taş ustasına bir yenisinin eklenmesini sağladı.

Anadolu'da bilinen Türk-İslam mezarlıklarından Gevaş Selçuklu Mezarlığı'ndaki arkeoloji ve restorasyon çalışmaları, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ercan Çalış'ın başkanlığında sürüyor.

Yaklaşık 50 dönümlük alanda sanat tarihi, arkeoloji, epigrafi, mimarlık, restorasyon ve konservasyon uzmanlarından oluşan 15 kişilik ekip çalışıyor. Araştırmacılar bugüne kadar kitabe ve süslemeleriyle öne çıkan, bazıları 2,5 metreye ulaşan 1000'in üzerinde mezar taşı tespit etti.

Yeni bir Selçuklu Taş Ustasının adı keşfedildi

Kazı ekibi, alandaki çalışmaları 10'ar metrelik açmalar oluşturarak ve toprağı kontrollü biçimde kaldırarak yürütüyor. Bu çalışmalar sırasında şahidesi kırılmış, sandukası ise yaklaşık 50 santimetre toprak altında bulunan bir mezar taşı tespit edildi.

Ekip, yaklaşık iki gün süren çalışmanın ardından taşı ortaya çıkardı. Taş üzerindeki yazıyı inceleyen epigrafi uzmanları, kitabede “Amel-i Üstad Muhammed el-Tebrizi” ifadesinin yer aldığını belirledi.

“Amel-i” ifadesi, mezar taşlarında eseri yapan ustaya işaret eden bir formül olarak kullanılıyor. Bu nedenle kitabe, Muhammed el-Tebrizi adlı ustanın eserini işaret ediyor.

Gevaş Selçuklu Mezarlığı'nda yürütülen önceki çalışmalarda da “Amel-i Üstat Esed”, “Amel-i Yusuf bin Miran” ve “Abbas Oğlu Ömer” isimlerini taşıyan usta kitabeleri tespit edilmişti. Yeni buluntuyla mezarlıkta adı belirlenen taş ustalarının sayısı dörde çıktı.

Kazı Başkanı Doç. Dr. Ercan Çalış, bulunan taşın yalnızca yeni bir kitabe olarak değil, dönemin taş işçiliğini ve ustaların kişisel üsluplarını anlamak açısından değerlendirilmesi gerektiğini belirtti.

Çalış, daha önce üç ustaya ait kitabeler tespit ettiklerini, yeni buluntuyla Muhammed el-Tebrizi adlı bir başka ustanın da eserinin belirlendiğini söyledi.

Yeni taşın biçim ve süsleme özelliklerinin diğer örneklerden farklı olduğunu ifade eden Çalış, yapılan incelemelerin bu farklılığın başka bir ustanın üretiminden kaynaklandığını ortaya koyduğunu aktardı.

Çalış,  “Ustalar duygularını, yeteneklerini ve ait oldukları dönemin özelliklerini kendi pencerelerinden taşa yansıtıyor. Dünü anlamlandırma konusunda yeni bir taşın, yeni bir ustanın tespit edilmiş olması oldukça önemlidir.” dedi.

Çalış, yeni kitabeyle birlikte mezarlıktaki motif ve yazı çeşitliliğinin aynı zamanda farklı usta ve üretim anlayışlarına da işaret ettiğini belirtti..

Usta imzası ayak ucu şahidesindeydi

Yeni bulunan taşın bir başka özelliği ise usta kitabesinin konumu oldu.

Çalış'ın verdiği bilgiye göre Gevaş'taki diğer usta kitabeleri başucu şahidelerinde yer alırken, Muhammed el-Tebrizi'nin adı ayak ucu şahidesinde bulunuyor. Bu farklılık, yalnızca kitabenin içeriğinde değil, mezar taşının düzenlenişinde de yeni bir örnek ortaya koyuyor.

Çalış, taşın şahidesinin kırılmış ve büyük bölümünün toprak altında kalmış olmasına rağmen ekip tarafından dikkatli bir çalışmayla ortaya çıkarıldığını belirterek, yeni örneğin dönemin taş ustalarının farklı uygulamalarını karşılaştırma imkanı sunduğunu söyledi.

Kazı Başkan Yardımcısı Dr. Ahmet Erk de yeni kitabede “Amel-i Üstat Muhammed el-Tebrizi” ifadesinin yer aldığını belirtti.

Erk, mezarlıktaki taşların yazı, süsleme ve taş işçiliği açısından birbirinden farklı özellikler taşıdığını, bu çeşitliliğin alanda yalnızca tek bir üretim anlayışının bulunmadığını gösterdiğini ifade etti.

Erk, farklı bölgelerden gelen ustaların aynı kültürel ortamda üretim yapmış olabileceğine işaret ederek, mezarlığın taş işçiliği açısından önemli bir araştırma alanı oluşturduğunu söyledi.

Gevaş Selçuklu Mezarlığı'nda kazı ve restorasyon çalışmalarının yanı sıra kitabeler, süslemeler ve taşların yapısal özellikleri de inceleniyor. Elde edilen veriler, Anadolu'daki Selçuklu dönemi mezar taşlarının üretim teknikleri, süsleme anlayışı ve usta atölyeleri hakkında yeni karşılaştırmalar yapılmasına imkan sağlıyor.

Yaklaşık 700 yıl önce yapılan Halime Hatun Kümbeti'nin de bulunduğu mezarlık, yeni usta imzasıyla birlikte yalnızca çok sayıda tarihi mezar taşının bulunduğu bir alan değil, Orta Çağ Anadolu'sundaki taş işçiliğinin farklı ustalar üzerinden izlenebildiği önemli bir araştırma alanı niteliği kazanıyor.