Feshane-i Âmire’den Defterdar Sümerbank’a: Mekânın ve Emeğin Hafızası Sergisi

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan sanayi tarihinin önemli tanıklarından Feshane, mekânın ve emeğin hafızasını odağına alan özel bir sergiyle yeniden ziyaretçilerle buluşuyor. “Feshane-i Âmire’den Defterdar Sümerbank’a: Mekânın ve Emeğin Hafızası” başlıklı sergi, Artİstanbul Feshane’de 11 Kasım'da açılıyor.

Mekânın ve Emeğin Hafızası
Feshane'nin tarihsel yolculuğu, belleğimizde yer eden anılar ve çalışma yaşamının izlerine odaklanan, Feshane-i Amire'den Defterdar Sümerbank'a: Mekânın ve Emeğin Hafızasi" sergisi, 11 Kasım 2026 tarihinde Artistanbul Feshane'de ziyaretçileriyle buluşuyor.

Şener Türkmenoğlu küratörlüğünde hazırlanan serginin açılışı saat 19’da Prof. Dr. Önder Küçükerman "FESHANE-İ ÂMİRE 1827-1987" başlıklı tarihsel sunumu ile yapılacak…

Haliç kıyısında yükselen Feshane-i Âmire, Osmanlı İmparatorluğu’nun askerî ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan bir üretim tesisinden Cumhuriyet’in sanayileşme hamlesinin önemli merkezlerinden birine dönüştü. Fes üretiminden tekstil sanayisine, kuşaklar boyunca süren işçi emeğinden günümüzün kültür sanat yaşamına uzanan tarihsel serüveni, İstanbul’un endüstriyel mirasına ışık tutuyor. Artİstanbul Feshane adıyla yeniden işlev kazanan yapı, üretim kültürünün, toplumsal belleğin ve mimari mirasın izlerini bir arada taşıyor.

Feshane-i Âmire: Askerî İhtiyaçtan Endüstriyel Üretime

Feshane-i Âmire’nin kuruluş öyküsü, Osmanlı İmparatorluğu’nun askerî ve toplumsal dönüşüm süreciyle doğrudan ilişkilidir. 1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması ve Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye ordusunun kurulmasıyla birlikte fes, yeni ordunun ayırt edici başlıklarından biri olarak kullanılmaya başlandı. Artan fes ihtiyacının önceleri Tunus’tan ithalat yoluyla karşılanması, ardından Kadırga’daki küçük imalathanede üretime geçilmesi, daha büyük bir sanayi tesisine duyulan ihtiyacı ortaya çıkardı.

1835 yılında üretimin Eyüpsultan’ın Defterdar semtine taşınmasıyla Feshane-i Âmire’nin sanayi tarihindeki yeri belirginleşti. 1851 yılında Belçika’dan getirilen çelik kolonlarla yenilenen yapı, dönemin mühendislik anlayışını yansıtan önemli endüstriyel mimarlık örneklerinden biri oldu. Buharlı dokuma tezgâhlarının devreye alınmasıyla üretim yalnızca fesle sınırlı kalmadı; ordu için aba ve çeşitli kumaşların imalatına da başlandı. Böylece Feshane, Osmanlı modernleşmesinin üretim teknolojisiyle buluştuğu merkezlerden biri haline geldi.

Cumhuriyet Döneminde Sümerbank ve İşçi Belleği

1925 yılında gerçekleştirilen Şapka Devrimi, fes üretiminin önemini büyük ölçüde ortadan kaldırdı. Ancak yapının sanayi işlevi sona ermedi. Üretim kapasitesi tekstil alanına yönlendirilirken fabrika, Cumhuriyet’in yerli üretim ve ekonomik kalkınma politikaları içerisinde yeni bir kimlik kazandı. 1937 yılında Sümerbank bünyesine katılan tesis, Sümerbank Feshane Defterdar Mensucat Fabrikası adıyla faaliyetlerini sürdürdü. Askerî kumaşlardan gündelik giyim ürünlerine kadar geniş bir üretim alanı, ulusal sanayileşme hedeflerine katkı sağladı.

Fabrikanın tarihsel önemi yalnızca makineleri ve üretim kapasitesiyle sınırlı değildi. Eyüp ve çevresinde yaşayan aileler için kuşaklar boyunca önemli bir istihdam kaynağı olan tesis, kadın ve erkek işçilerin ortak çalışma alanıydı. Kreş, kooperatif ve sosyal dayanışma pratikleriyle kendi çevresinde bir yaşam kültürü oluşturdu. Her sabah ve akşam duyulan fabrika sireni ise mesai saatlerinin ötesinde, semtin gündelik yaşamını düzenleyen kolektif bir ses hafızasına dönüştü. Bu yönüyle Feshane, Türkiye işçi sınıfının ve emek tarihinin mekânsal tanıklarından biri olarak değerlendirilebilir.

Endüstriyel Mirasın Yeni İşlevi: Artİstanbul Feshane

Haliç çevresinde yaşanan sanayisizleşme süreci kapsamında fabrika, 1986 yılında üretimini durdurdu. Sonraki yıllarda çeşitli restorasyon ve yeniden işlevlendirme girişimleriyle gündeme gelen yapı, kapsamlı koruma çalışmalarının ardından yeni bir döneme girdi.

İBB Miras tarafından yürütülen restorasyon çalışmalarının ardından Artİstanbul Feshane adıyla kültür ve sanat yaşamına kazandırılan yapı, bugün sergi, etkinlik ve kütüphane işlevleriyle hizmet veriyor. Endüstriyel üretimin yerini kültürel üretime bıraktığı bu dönüşüm, tarihî yapıların korunması ve yeniden kullanılması bakımından önemli bir örnek oluşturuyor.

Feshane’nin hikâyesi, yalnızca bir fabrikanın kuruluş, gelişme ve kapanış öyküsü değildir. Aynı zamanda Osmanlı modernleşmesinin, Cumhuriyet’in sanayileşme politikalarının ve kuşaklar boyunca biriken işçi emeğinin mimari bir tanıklığıdır. Bugün yapının taşıdığı en önemli değer, geçmişin üretim izlerini günümüzün kültürel yaşamıyla buluşturabilmesidir.

Adnan Erdoğan