Yerebatan Sarnıcı İstanbul’un Çok Katmanlı Tarihini Yansıtıyor
İstanbul’un tarihsel katmanlarını bir arada barındıran Yerebatan Sarnıcı, Doğu Roma, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemine uzanan geçmişiyle kentin kültürel hafızasında önemli bir yere sahip. I. Justinianus döneminde inşa edilen yapı, mimarisi, sütunları, Medusa başları ve geçirdiği restorasyonlarla dikkat çekiyor.
Yerebatan Sarnıcı, İstanbul’un Çok Katmanlı Tarihinin Tanığı
İstanbul’un en önemli kültür varlıkları arasında yer alan Yerebatan Sarnıcı, Doğu Roma İmparatoru I. Justinianus tarafından 532-542 yılları arasında yaptırıldı. Suyun içinden yükselen mermer sütunların çokluğu nedeniyle halk arasında “Yerebatan Sarayı” olarak anılan yapı, Latince Cisterna Basilica adıyla da biliniyor. Sarnıcın bulunduğu yerde daha önce Stoa Bazilikası’nın yer alması, yapının “Bazilika Sarnıcı” adıyla anılmasına da kaynaklık ediyor.
Osmanlı döneminde III. Ahmed zamanında mimar Kayserili Mehmet Ağa tarafından ilk kez, II. Abdülhamid döneminde ise ikinci kez onarılan sarnıç, sonraki yıllarda da çeşitli bakım ve restorasyon süreçlerinden geçti. Son restorasyonun ardından 22 Temmuz 2022’de yeniden ziyarete açılan yapı, yerli ve yabancı ziyaretçilerin yoğun ilgi gösterdiği tarihi mekanlardan biri olmayı sürdürüyor.
Marmara Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Öğretim Üyesi ve Dijital Beşeri Bilimler Araştırma Merkezi Müdürü Doç. Dr. Yunus Uğur, sarnıcın Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan dönüşümünü, mimari özelliklerini ve dünya mirası açısından taşıdığı değeri değerlendirdi. Uğur, İstanbul’un kentsel tarihinin yaklaşık 2 bin 600, arkeolojik bulgular ışığında yerleşim tarihinin ise 8 bin yıl geriye uzandığını belirterek, Yerebatan Sarnıcı’nın kentin katmanlı yapısını yansıtan hafıza mekanlarından biri olduğunu söyledi.
Çamur tabakasından kültürel miras alanına
Uğur, sarnıcın UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan bir bölgede bulunduğunu ve evrensel değer taşıdığını vurguladı. Yapının Doğu Roma, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine ait izleri bir arada barındırdığını belirten Uğur, Osmanlı döneminde sarnıcın üzerinde yaklaşık 10 dönümlük alanda Esad Efendi Kütüphanesi, Üsküplü Mehmet Ağa Camisi ve Turşucu Zade Ahmet Muhtar Efendi Konağı gibi yapıların bulunduğunu, alanın kent yaşamındaki önemini koruduğunu aktardı. Cumhuriyet döneminde tescil ve restorasyon süreçleriyle sarnıcın bugünkü kimliğine kavuştuğunu ifade eden Uğur, yapının farklı dönemlerin katkısıyla ortak bir insanlık mirası haline geldiğini dile getirdi.
Sarnıcın geçmişte yoğun çamur ve balçık birikimi nedeniyle temizlenmesinin güç olduğuna değinen Uğur, II. Abdülhamid döneminde 41 sütunluk bölümün duvarla kapatılarak güvenlik altına alındığını söyledi. 20. yüzyıl başlarında su ihtiyacı nedeniyle temizlik girişimleri yeniden gündeme geldi; ancak balçık nedeniyle sonuç alınamadı. Alman arkeolog Eckhard Unger’in 1900’lü yılların başında botla yaptığı inceleme, yapının ayrıntılı araştırmalarından biri olarak kayda geçti. Birinci Dünya Savaşı sonrasında bot gezileriyle bilinen sarnıçta 1921 yılında elektrik tesisatı kuruldu. 1940’larda giriş bölümleri istimlak edildi, 1960’ta üzerine İl Özel İdaresi binası yapıldı. 1957’de Milyon Taşı’nın bulunması yapının önemini artırırken, sarnıç 1974’te resmen tescillendi.
Uğur, asıl dönüşümün 1980’lerde başladığını, 1985’te belediye ve vakıfların ortak raporları doğrultusunda restorasyon yapıldığını belirtti. Çamur tabakası temizlenerek yürüyüş yolları oluşturuldu; 1986’da Medusa başları tespit edildi ve 1987’de sarnıç ziyarete açıldı. 2014’te başlayan ikinci büyük restorasyon süreci yapıyı bugünkü korunaklı durumuna taşıdı.
Yaklaşık 100 bin ton su kapasitesine sahip sarnıçta, 9 metre yüksekliğinde 336 sütun bulunuyor. Bunların yaklaşık 80’i işlenmiş başlıklara sahip. Medusa başları, kısa sütunlara kaide oluşturmak üzere biri ters, diğeri yan yerleştirilmiş durumda. “Gözyaşı Sütunu” olarak bilinen sütun da ziyaretçilerin ilgisini çeken mimari ayrıntılar arasında yer alıyor.
Sarnıcın adlandırılması da yapının tarihsel çevresiyle ilişkisini ortaya koyuyor. “Yerebatan Sarayı” ifadesi, sütunların su içerisinden yükselen görünümüne dayanırken, “Cisterna Basilica” ve “Bazilika Sarnıcı” adları bulunduğu yerdeki eski bazilika ile bağlantısını hatırlatıyor. Bu adlar, yapının yalnızca su depolama işleviyle değil, kent belleğinde oluşturduğu izlenim ve bulunduğu alanın geçmişiyle de tanımlandığını gösteriyor.
Restorasyon süreçleri, sarnıcın kullanım biçiminin ve ziyaretçi deneyiminin değişmesinde belirleyici oldu. Çamur birikiminin temizlenmesiyle iç mekanda dolaşım olanağı sağlandı; Medusa başlarının yerinde korunması da yapının özgün bütünlüğünün sürdürülmesine katkıda bulundu. Sarnıç, farklı dönemlerdeki müdahaleler ve yeniden düzenlemelerle günümüzde tarihi, mimari ve kültürel değerleri birlikte izlenebilen bir mekan niteliği taşıyor.
Uğur’un değerlendirmesi, yapının yalnızca geçmişteki su altyapısını anlamak için değil, İstanbul’un farklı dönemlerdeki kentsel gelişimini okumak açısından da önem taşıdığını ortaya koyuyor. Sarnıç, çevresindeki yapılar, geçirdiği onarımlar ve günümüzdeki koruma yaklaşımıyla, tarihsel sürekliliğin kent mekanında nasıl görünür hale geldiğine ilişkin örneklerden biri olarak öne çıkıyor. Bu çok katmanlı miras, değişen işlevlere rağmen mekanın kültürel değerinin korunarak yaşatılmasını da gündeme getiriyor ve gelecek kuşaklara aktarılmasını sağlıyor.
-