Taşkent ve Semerkant’ın Çok Katmanlı Kimliği

Özbekistan’ın tarihsel ve kültürel mirasında öne çıkan Taşkent ve Semerkant, geçmişte olduğu gibi günümüzde de bilim, eğitim, sanat ve din alanlarında bölgesel bir çekim merkezi olmayı sürdürüyor. Sovyet sonrası dönemde yeniden şekillenen kentsel kimlik, tarihi medreseler, camiler, müzeler ve türbeler aracılığıyla hem kültürel sürekliliği hem de modernleşme sürecini görünür kılıyor. Bu iki şehir, İpek Yolu mirasını çağdaş bir perspektifle yeniden yorumlayan özgün bir medeniyet coğrafyası sunuyor

Özbekistan’ın Tarihsel Arka Planı ve Modern Devlet Kimliği
1991 yılında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan Özbekistan, Orta Asya’da tarihsel, kültürel ve ekonomik açıdan stratejik bir konumda yer almaktadır. Yaklaşık 37 milyonluk nüfusuyla bölgenin en kalabalık ülkelerinden biri olan Özbekistan, tarih boyunca çeşitli hanlıkların, imparatorlukların ve medeniyetlerin egemenliğinde kalmış; bu durum ülkenin kültürel dokusuna çok katmanlı bir miras kazandırmıştır. Günümüzde 12 vilayete sahip olan ülkenin nüfusunun büyük çoğunluğunu Müslümanlar oluştururken, ekonomi pamuk üretimi, doğal gaz ve altın madenciliğine dayalı bir yapı sergilemektedir.
Bu tarihsel ve sosyoekonomik çerçeve içinde Taşkent ve Semerkant, yalnızca idari merkezler değil; aynı zamanda bilimsel, dini ve kültürel üretimin odak noktaları olarak öne çıkmaktadır.

Taşkent: Deprem Sonrası Yeniden İnşa ve Kültürel Süreklilik
Özbekistan’ın 1991’den bu yana başkenti olan Taşkent, “eski” ve “yeni” olarak iki ana kentsel bölgeye ayrılmaktadır. 26 Nisan 1966’da meydana gelen ve 8 büyüklüğünde olduğu bildirilen büyük deprem, şehrin tarihi dokusunun yaklaşık yüzde 90’ını tahrip etmiş; yalnızca yüzde 10’luk bir alan yapısal bütünlüğünü koruyabilmiştir. Deprem sonrası gerçekleştirilen yeniden inşa süreci, Sovyet modernizmi ile geleneksel mimari unsurların iç içe geçtiği özgün bir kentsel peyzaj ortaya çıkarmıştır.

Depremden zarar görmeyen alanlardan biri olan Hazreti İmam Külliyesi, Taşkent’in dini ve kültürel kimliğini yansıtan önemli merkezlerden biridir. Külliye içerisinde yer alan Barak Han Medresesi, anıtsal mimarisi, süslemeleri ve tarihsel atmosferiyle ziyaretçileri Orta Asya’nın klasik ilim geleneğine taşıyan bir yapı niteliğindedir.

Medreseler ve İlim Geleneği: Eğitimden Kültürel Hafızaya
Barak Han Medresesi ve çevresindeki yapılar, geçmişte yalnızca dini değil; matematik, astronomi, felsefe ve edebiyat gibi alanlarda da eğitim verilen çok yönlü bilim merkezleri olarak işlev görmüştür. Medreselerde yer alan küçük odalar ve alçak giriş kapıları, bilime ve ilme duyulan saygının mimari bir yansıması olarak yorumlanmaktadır.

Günümüzde bu mekânların bir kısmı işlev değiştirerek el sanatları, geleneksel kıyafetler ve hediyelik eşyaların satıldığı kültürel alanlara dönüşmüştür. Bu dönüşüm, bir yandan tarihsel hafızanın korunmasını sağlarken diğer yandan turizm ve kültürel ekonomi açısından yeni bir işlev kazandırmaktadır.

Külliye yakınında yer alan Ebu Bekir Muhammed Kaffal el-Şaşi Türbesi, Orta Asya’da İslam’ın yayılmasında önemli rol oynayan bir âlimin anısını yaşatmaktadır. Şaşi’nin Bağdat’ta aldığı eğitim ve teolojik çalışmaları, günümüzde de birçok dini kurumda incelenmeye devam etmektedir.

Mimari, El Sanatları ve Müze Kültürü: Taşkent’te Estetik Süreklilik
Taşkent’teki dini ve kültürel yapıların önemli bir özelliği, geleneksel ahşap oymacılığı ve el işçiliğinin mimariye entegre edilmesidir. Hazreti İmam Camisi (2007), tarihsel üsluba uygun tasarlanmış minareleri ve oyma ahşap sütunlarıyla modern dönemde inşa edilmesine rağmen klasik Orta Asya estetiğini yansıtmaktadır. Benzer şekilde, Suzuk-Ota Camisi büyük kubbesiyle akustik ve mimari açıdan dikkat çeken bir yapı olarak öne çıkmaktadır.
Taşkent’te yer alan Modern Uygulamalı Sanat Müzesi, 7 binden fazla geleneksel halk sanatı eserine ev sahipliği yaparak Özbekistan’ın zanaat, tekstil, seramik ve süsleme geleneğini belgelemektedir. Pamuk ve ipek temalı işlemeler, ülkenin ekonomik ve kültürel tarihine görsel bir referans sunmaktadır.

Semerkant: İpek Yolu’nun Bilim ve Sanat Başkenti
İpek Yolu’nun merkezinde yer alan Semerkant, özellikle Emir Timur ve ardılları döneminde bilim, kültür ve sanatın başlıca merkezlerinden biri hâline gelmiştir. UNESCO Dünya Miras Listesi’nde yer alan şehir, tarihi dokusunun korunması amacıyla modern yapılaşmaya sınırlamalar getirilmiş özgün bir kentsel planlamaya sahiptir.
Semerkant’ın en simgesel mekânlarından biri olan Registan Meydanı, Orta Asya’daki klasik medrese mimarisinin en etkileyici örneklerini barındırmaktadır. Meydanda bulunan Uluğ Bey Medresesi (15. yüzyıl), Tilla-Kari Medresesi ve Şir-Dor Medresesi (17. yüzyıl), yalnızca dini eğitim merkezleri değil; aynı zamanda matematik, astronomi ve felsefe öğretiminin yapıldığı kurumsal yapılar olarak tasarlanmıştır.

Bu medreselerde öğrencilerin hem eğitim gördüğü hem de yaşadığı mekânsal düzen, Orta Çağ İslam dünyasındaki disiplinli ve bütüncül eğitim anlayışını yansıtmaktadır.

Uluğ Bey ve Bilimsel Mirasın Sürekliliği
Timur’un torunu Uluğ Bey, hem bir devlet yöneticisi hem de astronomi ve matematik alanında önemli katkılar sunmuş bir bilim insanıdır. Uluğ Bey Medresesi’nde bizzat ders verdiği ve bilimsel çalışmaları teşvik ettiği bilinmektedir. Onun döneminde Semerkant, Orta Asya’nın en önemli bilim merkezlerinden biri hâline gelmiş; gözlemevleri ve akademik kurumlarla küresel bilim tarihine kalıcı katkılar sunmuştur.
Bu miras, günümüzde Semerkant’ın yalnızca bir turizm destinasyonu değil; aynı zamanda bilim tarihi açısından önemli bir referans noktası olarak değerlendirilmesini sağlamaktadır.

Türbeler, Camiler ve İnanç Turizmi
Semerkant, çok sayıda türbe ve dini yapı aracılığıyla güçlü bir inanç turizmi potansiyeline sahiptir. İmam Buhari Türbesi, hadis ilminin en önemli isimlerinden birinin hatırasını yaşatırken; Bibi Hanım Camisi, Emir Timur döneminin anıtsal mimarisini temsil etmektedir. Hazreti Hızır Camisi, bölgedeki erken dönem İslam varlığına işaret eden simgesel bir yapı olarak öne çıkmaktadır.

Ayrıca, Özbekistan’ın ilk cumhurbaşkanı İslam Kerimov adına inşa edilen türbe, modern dönemde siyasal ve kültürel hafızanın mekânsal bir temsilini oluşturmaktadır.

Genel Değerlendirme: Medeniyet Hafızasının Güncel Yorumu
Taşkent ve Semerkant, geçmişte olduğu gibi günümüzde de bilim, eğitim, kültür ve din alanlarında bölgesel bir çekim merkezi olmayı sürdürmektedir. Bu iki şehir, tarihsel mirasın korunması ile çağdaş kent yaşamının entegrasyonunu bir arada sunan özgün örnekler olarak öne çıkmaktadır. Medreselerden müzelere, türbelerden modern sanat mekânlarına uzanan bu çok katmanlı yapı, Özbekistan’ın kültürel diplomasi, turizm ve akademik araştırmalar açısından stratejik önemini artırmaktadır.

Tuğba Altun aa