Kibyra’da 56 Kombinasyonlu Aşık Kemiği Kehanet Anıtı: Gephyra’da Yayımlandı

Burdur Gölhisar’daki Kibyra Antik Kenti’nde 2024’te bulunan dört yüzlü aşık kemiği kehanet anıtı, Roma İmparatorluk Dönemi’nde Güney Küçük Asya’da yaygın olan astragalomanteia geleneğini Kibyra özelinde belgeliyor. Gephyra’daki makale, 56 kombinasyonlu sistemi ve Hermes heykeliyle birlikte adanan anıtı inceliyor.

 

Burdur’un Gölhisar ilçesindeki Kibyra Antik Kenti’nde, Agora 3. Teras’taki şapel yapısında 2024 yılında bulunan dört yüzlü yazıt, Roma İmparatorluk Dönemi’nde halkın gündelik kararlarını danıştığı aşık kemiği falı geleneğini gözler önüne seriyor. Uluslararası epigrafi dergisi Gephyra’da yayımlanan makale, anıtın 56 farklı kehanet kombinasyonu içeren bir astragalomanteion olduğunu ortaya koyuyor.

Kibyra kazı ekibinin çalışmalarıyla incelenen anıt, Şenkal Kileci, Nihal Tüner Önen ve Şükrü Özüdoğru imzalı makaleyle bilim dünyasına tanıtıldı. Gephyra 31 (2026) sayısında yayımlanan çalışma, Kibyra’nın Güney Küçük Asya’daki kehanet ağı içindeki yerini epigrafik, filolojik ve teolojik açılardan değerlendiriyor.

Agora 3. Teras’ta Bulunan Dört Yüzlü Anıt

Anıt, Kibyra Agorası’nın 3. Teras’ında, Q-11 gridinde, bir şapel yapısının kuzey duvarı önünde bulundu. Kireçtaşından yapılmış dört yüzlü bir stel bloğu olan yazıt, üst kısmındaki kavelalı ve döküm deliğiyle dikkat çekiyor. Makaleye göre anıtın üst ve alt blokları henüz bulunamadı; bu nedenle yazıtın bazı bölümleri eksik.

Yüksekliği 1,24 metre olan blok üzerinde, A yüzünde daha büyük harflerle yazılmış bir adama metni yer alıyor. Diğer yüzlerde ise kehanet metinleri sıralanıyor. Yazıtta özellikle A, B ve C yüzlerinin ilk yarısında kelime ayırıcı olarak smilax yaprağı (❧) kullanılmış.

56 Kombinasyonlu Aşık Kemiği Falı Nasıl İşliyordu?

Antik dönemde astragalos, koyun, keçi ve buzağı gibi çift toynaklı hayvanların arka bacak ekleminden elde edilen aşık kemiğiydi. Modern zarlardan farklı olarak dört farklı yüzeye sahipti: iki geniş, iki dar yüz. Bu yüzeylere şu sayı değerleri veriliyordu:

- Chios = 1
- Hytios = 3
- Pranes = 4
- Koos = 6

Karşılıklı yüzlerin toplamı 7 olacak şekilde düzenlenmişti. Danışan kişi beş aşık kemiğini aynı anda atıyor ya da tek kemiği beş kez üst üste yuvarlıyordu. Ortaya çıkan sayı kombinasyonu, anıt üzerindeki 56 farklı kehanet metninden hangisinin okunacağını belirliyordu.

Her kehanet satırının başında sayısal sonuç, toplam ve genitive hâlde adanmış tanrının adı yer alıyordu. Ardından hexametre vezniyle yazılmış şiirsel bir açıklama ve üç satırlık kehanet metni geliyordu.

Hangi Konularda Danışılıyordu?

Makaleye göre bu tür kehanet merkezleri özellikle agoralarda kuruluyordu. Hedef kitlesi büyük ölçüde tüccarlar ve gündelik işleriyle uğraşan halktı. İnsanlar hastalık, ticaret, seyahat, kayıp, dava, alım-satım gibi konularda tanrılara danışıyordu. Anıt, Klaros veya Didyma gibi büyük kehanet merkezlerine gitmesi zor olan sıradan insanlar için pratik bir çözüm sunuyordu.

Hermes ve Diğer Tanrılar

Kehanet metinlerinde Hermes, özellikle Hermes Kerdenporos (ticaret/kazanç Hermesi) olarak öne çıkıyor. Ayrıca Zeus, Apollon, Athena, Tyche, Ares, Asklepios, Nemesis, Adrasteia, Isis, Aphrodite, Poseidon, Moirai, Daimon gibi birçok tanrı ve tanrısal güç anılıyor.

Makalede, Kibyra kopyasının tanrı listesi bakımından Güney Küçük Asya’daki ortak gelenekle büyük ölçüde uyumlu olduğu, ancak yerel düzenleme ve taş ustası hatalarından kaynaklanan farklılıklar taşıdığı belirtiliyor.

Anıtı Kim Yaptırdı?

Yazıtın üst kısmındaki praescriptum bölümünde, anıtın bir hayırsever tarafından kendi parasıyla yaptırıldığı anlaşılıyor. Metinde “[bu astragalomanteion ve] Hermes, kaidesi ve çevresindeki unsurlarla birlikte, kendi imkânlarıyla adadı” ifadesi yer alıyor. Ancak hayırseverin adı, babasının adı ve varsa unvanı eksik satırlarda kaybolmuş.

Makale, benzer örneklerden yola çıkarak anıtın bir agoranomos (pazar denetçisi) veya kentin ileri gelenlerinden biri tarafından yaptırılmış olabileceğini belirtiyor. Buluntu yeri itibarıyla anıtın aslında agorada dikili olduğu, geç antik dönemde şapele taşınarak devşirme malzeme olarak kullanıldığı düşünülüyor.

Kibyra Kopyasının Bilimsel Önemi

Makale, Kibyra kopyasını Kremna, Termessos, Ormeleis, Adada, Perge, Sagalassos, Tlos gibi merkezlerdeki benzer yazıtlarla karşılaştırıyor. Buna göre Kibyra kopyası, filolojik ve tipolojik olarak en çok Kremna kopyasına benziyor; ardından Termessos, Ormeleis ve Adada geliyor.

Öte yandan Kibyra kopyası, taş ustası kaynaklı gramer hataları, bozuk dizeler ve vezni bozan hece fazlalıkları içeriyor. Buna rağmen atış dizelerinin büyük ölçüde korunmuş olması, anıtı bölgedeki kehanet geleneğinin önemli bir temsilcisi hâline getiriyor.

MAKALEDEN İLGİNÇ DETAYLAR Aşık Kemiğinin Anatomisi ve Sayı Sistemi

- Aşık kemiğinin dört yüzü vardır: iki geniş, iki dar yüz.
- Geniş yüzlerden dışbükey olana pranes, içbükey olana hytios denir.
- Dar yüzlerden S kıvrımlı ve uçta boynuzsu çıkıntılı olana chios, görece düz olana koos denir.
- Sayı değerleri: chios = 1, hytios = 3, pranes = 4, koos = 6.
- Karşılıklı yüzlerin toplamı 7’dir.
- Kemik asimetrik olduğu için her yüzün üste gelme olasılığı eşit değildir; kemik doğal olarak geniş yüzlerine daha sık düşer.

Beş ve Yedi Astragaloslu Kehanet

- Sistem iki alt gruba ayrılır:
- Beş astragalos: 56 farklı kombinasyon. Kibyra örneği bu gruba girer.
- Yedi astragalos: 120 farklı kehanet dizesi. Termessos, Perge ve Selge’de görülür; antik dünyanın en uzun epigrafik metinleri arasındadır ve günümüze fragman hâlinde ulaşmıştır.
- Beş astragalos kehanetleri genellikle Koine Grekçe yazılmıştır.

Neden Güney Anadolu’da Yaygınlaştı? - Bu gelenek özellikle M.S. 120-210 arasında Pisidia, Pamphylia, Güney Phrygia ve Kabalia’da yoğunlaşır. - 2018 ve 2023’teki yeni buluntularla Likya’nın batı ve kuzeyi de bu ağa dâhil olmuştur. - Bölgede Klaros veya Didyma gibi büyük, uluslararası üne sahip kehanet merkezleri yoktu. Kentler siyasi ve kamusal işler için buralara elçi gönderebiliyordu; ancak sıradan insanların hastalık, ticaret, yolculuk, kayıp gibi gündelik kaygıları için Klaros’a gitmek hem çok uzak hem de pahalıydı. - Hedef kitle büyük ölçüde tüccarlardı. Bir kentte bir agoranomos tarafından başlatılan bu kârlı uygulama, diğer kentler tarafından ekonomik rekabet ve pazar canlılığı yaratmak için taklit edilmiş olabilir. Hermes’in Kehanetteki Rolü - Hermes, kura ve aşık kemiği falının başlıca tanrısıdır. - Metinlerde Hermes Kerdenporos (ticaret/kazanç Hermesi) veya dört köşeli Hermai formuna atıfla Hermes Tetragonos olarak geçer. - Anlatıya göre Apollon, yüksek ilham kehanetini kendine ayırmış; çakıl taşı veya zar ile yapılan daha alt düzeydeki fal sanatını, thriai olarak adlandırılan yöntemi Hermes’e devretmiştir. - Termessos’taki yedi astragalos yazıtında Hermes, “Apollon’un sözcüsü” olarak nitelenir.  Tanrılar, İdeoloji ve Sansür - Kehanet metinlerinin başındaki tanrı adları, kehanetin kaynağı değil; vaat edilen kaderin uygulayıcısı ve yönlendiricisidir. - Roma’nın resmî tanrıları ve imparatorluk kültü bu metinlerde yer almaz. - Güney Anadolu’nun halk inancında derin iz bırakan Kakasbos veya Sozon gibi yerel tanrılar da metinlerde yoktur. - Buna karşılık İsis, Serapis ve Zeus Ammon gibi Mısır kökenli, imparatorluk coğrafyasında geniş kabul görmüş tanrılar görülür. - Dionysos ve Artemis ise çok az geçer. - J. Nolle’ye göre başlıktaki tanrı adları orijinal arketipte yoktu; yerel taş ustaları veya derleyiciler tarafından metnin pazar değerini ve dinî otoritesini artırmak için sonradan eklenmiş olabilir. kibyra Kopyasının Özgünlükleri

- Kibyra kopyası, atış dizelerini tam olarak koruyan ender kopyalardan biridir. Takina, Tyriaion, Yarköy ve Tlos’ta atış dizeleri hiç yer almaz; Kremna, Ormeleis, Laodicea ve Attaleia’da ise metnin sonlarına doğru kesilir.
- Filolojik ve tipolojik olarak en yakın benzerlik Kremna kopyasıyladır. Bunu sırasıyla Termessos, Ormeleis ve Adada izler. En düşük benzerlik ise Korakesion, Laodicea, Balbura ve Takina’dadır.
- “to te” yerine “to ye” kullanımı yalnızca Kibyra ve Tlos kopyalarında görülür.
- 28. kehanetin son dizesindeki değişiklik yalnızca Kibyra kopyasında vardır ve kusursuz bir hexametre yapısı sergiler.
- 29. kehanetin yapısal ve kavramsal olarak benzeri yoktur.
- Başka kopyalarda 12. kehanet olarak geçen dize, Kibyra’da 38. kehanet olarak kayıtlıdır.
- 52. kehanette kelimelerin yeri değiştirilmiş ve bir ifade eksik bırakılmıştır; bu da hexametre vezni bozar.

Anıtın Fiziksel ve Arkeolojik Detayları - Buluntu yeri: Kibyra Agorası 3. Teras, Q-11 gridi, şapel yapısının kuzey duvarı. - Ölçüler: yükseklik 1,24 m; yüzey genişlikleri 0,58-0,72 m arasında değişir. - Harf yüksekliği: praescriptumda 0,025 m; diğer bölümlerde 0,015 m. - A yüzünde 5,4 x 10 cm ölçülerinde bir tabula ansata ve merkezinde 1,5 cm çapında kaveli deliği vardır. - A, B ve C yüzlerinin özellikle ilk yarısında kelime ayırıcı olarak smilax yaprağı kullanılmıştır; D yüzünde ise boşluk veya çarpı işareti tercih edilmiştir. - Anıtın üst ve alt blokları bulunamamıştır; B, C ve D yüzlerinde dokuzar satır eksiktir. - Praescriptum satırları diğerlerinden daha büyük (2,5 cm) yazılmıştır. - Anıt geç dönemde şapelde devşirme taş olarak kullanılmıştır; asıl yeri büyük olasılıkla agoradır ve bir agoranomos tarafından dikilmiş olabilir. Benzer Anıtları Kim Yaptırdı?

- Kremna: Lucius Fabricius Longus. İtalyan askeri kökenli, kentte üç kez magistratlık yapmış etkili bir kişi. Hadrian döneminde forum, basilica, exedra ve heykel süslemeleri başlatmış. Ölümünden sonra eşi Vibia Tatia ve kızı Fabricia Lucilla adağını yerine getirip anıtı forumdaki basilica önüne yerleştirmiş.
- Termessos: Themes, Trokondas oğlu ve Thoas torunu. Kentte agoranomosluk yaptıktan sonra anıtı summa honoraria olarak diktirmiş.
- Perge: Titus Flavius Onesimos, imparator azatlısı. Anıtı yalnızca Hermes’e değil, Theoi Sebastoi’ye, kentin baş tanrıçası Artemis Pergaia’ya ve Perge halkına adamış.
- Anabura: Telemachos ve Attalos kardeşler, Bianor oğulları. Kentin ileri gelen ailelerinden olup eubosiarches, ktistes ve euergetes unvanlarına sahiplerdi. Metni, kendi onur yazıtları ve heykelleriyle birlikte büyük bir exedra’nın iç duvarına yazdırmışlardı.
- Kitanaura ve Sagalassos’taki anıtların ise varlıklı kişilerce yaptırıldığı düşünülüyor.

Yaşar İliksiz - Arkeolojikhaber.com

Kaynak Makale:  Kileci, Ş. – Tüner Önen, N. – Özüdoğru, Ş. (2026). “A New Astragalos Oracle Text from Kibyra: A Comparative Study with Southern Asia Minor Parallels.” "Gephyra" 31: 257-294. DOI: 10.37095/gephyra.2002699delik kehanet pratiğini aydınlatıyor.