Karadeniz’in Yeni Yılı: Kalandar Geleneğinin Festivalleşen Yüzü
Karadeniz Bölgesi’nde yüzyıllardır yeni yılın simgesi olarak kutlanan Kalandar geleneği, Trabzon, Gümüşhane ve çevre illerde festival ölçeğinde etkinliklerle yeniden canlandırılıyor. Somut olmayan kültürel mirasın önemli unsurlarından biri olarak kabul edilen Kalandar, ritüelleri, paylaşım odaklı yapısı ve toplumsal dayanışmayı güçlendiren işleviyle kültürel sürdürülebilirlik ve yerel turizm açısından dikkat çekici bir örnek sunuyor.
Karadeniz’de Yeni Yıl Algısının Kültürel Temsili: Kalandar
Karadeniz Bölgesi’nde Rumi takvime göre yeni yılın başlangıcını simgeleyen Kalandar geleneği, özellikle Trabzon ve çevresinde yüzyıllardır yaşatılan köklü bir kültürel pratik olarak öne çıkmaktadır. Yörede yılın ilk ayının adı olarak kullanılan “Kalandar”, yalnızca bir zaman göstergesi değil, aynı zamanda bereket, paylaşım ve toplumsal dayanışma ekseninde şekillenen kolektif bir kültürel hafızayı temsil etmektedir. Günümüzde bu gelenek, yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları ve kültür odaklı girişimler aracılığıyla festival boyutunda etkinliklerle yaşatılmaktadır.
Ritüeller, Kostümler ve Sembolik Anlamlar
Kalandar kutlamalarının merkezinde, sembolik anlamlar taşıyan ritüeller yer almaktadır. Koncoloz, ayı, dede, asker, gelin ve köylü kadın gibi figürleri temsil eden kostümler, hem geçmiş inanç sistemlerinin izlerini hem de toplumsal rollerin mizahi bir dille yeniden yorumlanmasını yansıtmaktadır. Yöre halkı tarafından giyilen bu kıyafetler, anonimlik ve eğlence unsurunu ön plana çıkarırken, aynı zamanda kolektif kimliğin görsel bir ifadesi olarak değerlendirilmektedir. Kemençe eşliğinde oynanan horonlar ve sahne performansları, Kalandar gecesini kültürel bir şölene dönüştürmektedir.
Paylaşım Kültürü ve “Çanta Atma” Geleneği
Kalandar’ın en dikkat çekici uygulamalarından biri olan “çanta atma” geleneği, komşuluk ilişkilerinin ve karşılıklı güvenin sembolik bir ifadesi olarak kabul edilmektedir. Çeşitli hediyelerle doldurulan bir çantanın, uzun bir ip yardımıyla komşu kapısına bırakılması ve karşılıklı ikramlarla geri alınması, paylaşımın bereket getireceğine dair inançla ilişkilendirilmektedir. Bu ritüel sırasında katılımcıların tanınmamak için farklı kostümler giymesi, eğlence unsurunu güçlendirirken toplumsal bağları pekiştirmektedir. Evlerde hazırlanan lahana sarması, mısır ve patates haşlaması, kabak dilimi, fındık ve ceviz gibi yöresel yiyecekler, Kalandar sofralarının vazgeçilmez unsurlarıdır.
Yerel Organizasyonlar ve Festivalleşme Süreci
Son yıllarda Kalandar geleneği, yerel girişimciler ve kültür odaklı organizasyonlar tarafından daha geniş kitlelere ulaştırılmaktadır. Trabzon’un Araklı ilçesinde düzenlenen etkinlikler, bu dönüşümün somut örneklerinden biridir. Doğa ve eko-turizm işletmelerinin katkısıyla organize edilen programlarda tiyatro gösterileri, horonlar ve ortak sofralar ön plana çıkmaktadır. Organizasyon yetkilileri, bu etkinliklerle hem unutulmaya yüz tutmuş gelenekleri yaşatmayı hem de dostluk ve komşuluk ilişkilerini yeniden canlandırmayı hedeflediklerini vurgulamaktadır. Yapay kar uygulamaları gibi çağdaş unsurların eklenmesi ise geleneğin güncel bağlama uyarlanma çabasını göstermektedir.
Kurumsal Destek ve Somut Olmayan Kültürel Miras
Trabzon’da Trabzon Ticaret ve Sanayi Odası (TTSO) AB Bilgi Merkezi ve TOBB Trabzon Kadın Girişimciler Kurulu iş birliğiyle düzenlenen Kalandar etkinlikleri, geleneğin kurumsal düzeyde de sahiplenildiğini ortaya koymaktadır. Avrupa Birliği’nin “Kültürlerarası Diyalog” teması kapsamında desteklenen etkinlikler, Kalandar’ın somut olmayan kültürel miras bağlamında değerlendirilmesine katkı sağlamaktadır. Yetkililer, özellikle genç kuşakların bu geleneği yeterince tanımadığını belirterek, Kalandar’ın eğitim ve kültür politikalarıyla desteklenmesi gerektiğine dikkat çekmektedir.
Bölgesel Yayılım: Gümüşhane Örneği
Kalandar geleneği yalnızca Trabzon ile sınırlı kalmayarak Gümüşhane gibi çevre illerde de yaşatılmaktadır. İkisu Tersun Artabel Vadisi Derneği tarafından düzenlenen etkinliklerde, yöresel kıyafetler, davul-zurna eşliğinde horonlar ve çeşitli ikramlar aracılığıyla Kalandar’ın toplumsal işlevi ön plana çıkarılmaktadır. Yerel yöneticiler, bu tür etkinliklerin çocukları sevindiren, komşuluk ilişkilerini güçlendiren ve toplumsal dayanışmayı artıran yönüne vurgu yapmaktadır. Bu bağlamda Kalandar, bölgesel kimliğin korunması ve kültürel sürekliliğin sağlanması açısından önemli bir araç olarak değerlendirilmektedir.
Meltem Yılmaz Karakurum, Sinan Uçar aa