Erzurum Öşvank Kilisesi ve Engüzekkapı Kalesi İçin Zaman Daralıyor
Erzurum’un Uzundere ilçesinde yer alan 10. yüzyıl eseri Öşvank Kilisesi ile Orta Çağ’ın önemli savunma yapılarından Engüzekkapı Kalesi, restorasyon ve çevre düzenleme projeleriyle yeniden hayat bulmayı bekliyor. Yapısal sorunlar nedeniyle yıkılma riski taşıyan kilise ile ulaşım ve koruma çalışmaları planlanan kale, gerekli yatırımların tamamlanması halinde bölgenin kültür, inanç ve tarih turizmine önemli katkılar sunabilecek potansiyele sahip.
Öşvank Kilisesi’nde Zamanla Yarış
Erzurum’un Uzundere ilçesi, Doğu Anadolu’nun en önemli kültürel miras alanlarından ikisine ev sahipliği yapıyor. Çamlıyamaç Mahallesi’nde bulunan ve 10. yüzyılda Gürcü Kralı Adernese döneminde inşa edilen Öşvank Kilisesi ile Dikyar Mahallesi sınırlarındaki Engüzekkapı Kalesi, bugün hem koruma hem de turizme kazandırma projelerinin odağında yer alıyor.
Bölgenin en dikkat çekici anıt yapılarından biri olan Öşvank Kilisesi’nde yıllar içerisinde ciddi yapısal sorunlar ortaya çıktı. Taşıyıcı sistemlerde meydana gelen deformasyonlar, duvar ve sütunlardaki çatlaklar, süslemelerdeki tahribatlar ve kubbe bölümündeki bozulmalar nedeniyle yapı giderek daha kırılgan hale geldi. Geçmiş yıllarda izleme ve güçlendirme çalışmaları yapılmış olsa da uzmanlar, yapının mevcut durumda ciddi risk altında bulunduğunu belirtiyor.
Uzundere Belediye Başkanı Halis Özsoy, kilisenin üç yapıdan oluşan büyük bir kompleks olduğunu ve özellikle taşıyıcı unsurlarında önemli bozulmalar meydana geldiğini ifade ediyor. Ana apsis bölümünde tavan çöküntüleri ve bağlantı noktalarında kopmalar bulunduğunu belirten Özsoy, gerekli müdahalenin gecikmesi halinde yapının geri dönüşü olmayan zararlarla karşı karşıya kalabileceğini vurguluyor.
Gürcü Ziyaretçilerin Önemli Uğrak Noktası
Öşvank Kilisesi yalnızca mimari özellikleriyle değil, aynı zamanda inanç turizmi açısından taşıdığı değerle de dikkat çekiyor. Bölgeye her hafta çok sayıda Gürcü turist kafilesi geliyor ve yapı, Gürcistan’dan gelen ziyaretçiler için önemli bir hac merkezi olarak kabul ediliyor.
Ancak güvenlik gerekçeleri nedeniyle geçmiş yıllarda ziyaretçilerin girebildiği kilisenin iç mekânı bugün kullanıma kapatılmış durumda. Yapıda gözlenen tahribatın artması, ziyaretçi güvenliği açısından ciddi kaygılar doğuruyor.
Özsoy, Türkiye’nin yapının restorasyonuna sıcak baktığını ancak sürecin Gürcistan’ın Batum kentindeki Müslüman dini yapılarla ilgili karşılıklı düzenlemeler nedeniyle ilerleyemediğini ifade ediyor. Buna rağmen yerel yönetimler ve bölge halkı, kültürel miras açısından büyük önem taşıyan yapının bir an önce restore edilmesini bekliyor.
Çamlıyamaç Mahallesi Muhtarı Rahim Gözcü de kilisenin çevredeki yapılar için risk oluşturduğunu belirterek, geçmişte onarım yapılacağı yönünde açıklamalar olmasına rağmen somut bir ilerleme sağlanamadığını dile getiriyor.
Engüzekkapı Kalesi’nin Çok Katmanlı Tarihi
Uzundere’nin bir diğer önemli kültür varlığı olan Engüzekkapı Kalesi ise sarp kayalıklar üzerine kurulu stratejik konumuyla öne çıkıyor. Tortum Çayı’na hâkim noktada yer alan kale, Orta Çağ boyunca bölgedeki ulaşım ve savunma ağının önemli merkezlerinden biri olarak kullanıldı.
Tarihi kaynaklar ve arkeolojik veriler, kalenin Doğu Roma İmparatorluğu, Gürcüler, Karakoyunlular ve Osmanlılar tarafından kullanıldığını gösteriyor. Yaklaşık 30 metre yüksekliğindeki surların bir bölümü günümüze ulaşmayı başardı. Bölgede gerçekleştirilen araştırmalarda ortaya çıkarılan koç ve koyun figürlü mezar taşları da Karakoyunlu döneminin izlerini yansıtıyor.
Osmanlı döneminde “Ağcakale” adıyla bilinen yapı, bölgenin güvenliğini sağlayan önemli bir garnizon merkezi olarak işlev gördü. Evliya Çelebi’nin “Sengistan” olarak tanımladığı Tortum havzasının Osmanlı hâkimiyetine girmesiyle birlikte kale stratejik önemini daha da artırdı.
Turizm Rotasına Dönüştürülmesi Hedefleniyor
Uzun yıllar ulaşım zorlukları nedeniyle yeterince tanınmayan Engüzekkapı Kalesi için son dönemde önemli adımlar atılıyor. Erzurum Valiliği, Doğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi ve Uzundere Belediyesi iş birliğinde yürütülen çalışmalar kapsamında kaleye ulaşımı kolaylaştıracak yol düzenlemeleri planlanıyor.
Kalenin rölöve ve restitüsyon projeleri hazırlanmış durumda. Finansman sağlanmasının ardından restorasyon çalışmalarının başlatılması hedefleniyor. Proje kapsamında ziyaretçi karşılama merkezi, yöresel ürün satış alanları, sosyal kullanım bölümleri ve aydınlatma sistemlerinin oluşturulması da planlanıyor.
Uzundere Belediyesi, hem Öşvank Kilisesi’nin korunması hem de Engüzekkapı Kalesi’nin ziyaretçilere açılmasıyla ilçenin kültür ve inanç turizmi potansiyelini güçlendirmeyi amaçlıyor. Tortum Şelalesi, Tortum Çayı ve doğal güzellikleriyle tanınan ilçenin, bu iki önemli tarihi miras alanının da turizme kazandırılmasıyla Doğu Anadolu’nun öne çıkan kültür rotalarından biri haline gelmesi bekleniyor.