Çingene Kızı Mozaiği'nin 13. Paneli 60 Yıllık Ayrılığın Ardından Zeugma'ya Döndü
ABD'den Türkiye'ye iadesi sağlanan Çingene Kızı Mozaiği'ne ait 13. panel, Gaziantep Zeugma Mozaik Müzesi'nde düzenlenen törenle koleksiyona kazandırıldı. Bilimsel araştırmalar ve uluslararası iş birliği sonucunda gerçekleştirilen iade, yalnızca eksik bir mozaiğin tamamlanmasına değil, Zeugma'nın kültürel bütünlüğünün yeniden kurulmasına da önemli katkı sağlıyor. Yeni panel, kompozisyonun özgün bağlamında değerlendirilmesine imkân tanıyacak.
Bilimsel çalışmalar 13. panelin izini ortaya çıkardı
Gaziantep Zeugma Mozaik Müzesi, Türkiye'nin kültür varlığı iade çalışmalarında yeni ve önemli bir başarıya daha ev sahipliği yaptı. Kamuoyunda "Çingene Kızı" olarak bilinen dünyaca ünlü mozaiğin aynı kompozisyonuna ait 13. panel, Amerika Birleşik Devletleri'nden Türkiye'ye iade edilerek düzenlenen törenle müze koleksiyonuna dahil edildi.
Teslim töreninde konuşan Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, Zeugma Antik Kenti'nin Fırat Nehri kıyısında Doğu ile Batı'yı buluşturan önemli bir Roma yerleşimi olduğunu vurguladı. Çingene Kızı Mozaiği'nin yalnızca Gaziantep'in değil, Türkiye'nin uluslararası alandaki en güçlü kültürel simgelerinden biri olduğunu belirten Ersoy, mozaiğe ait çok sayıda panelin 1960'lı yıllarda gerçekleştirilen kaçak kazılar sonucunda yasa dışı yollarla yurt dışına çıkarıldığını hatırlattı.
Bakan Ersoy, daha önce taban mozaiğine ait 12 panelin iadesinin sağlandığını ve bu parçaların 2018 yılından itibaren Zeugma Mozaik Müzesi'nde sergilendiğini anımsatarak, şimdi ise aynı kompozisyonun 13. panelinin ait olduğu topraklara kavuştuğunu ifade etti.
Uluslararası iş birliğiyle yürütülen başarılı iade süreci
panelin Çingene Kızı kompozisyonuna ait olabileceği, Grenoble Alpes Üniversitesinden Dr. Camila Felag'ın araştırmaları ile Zeugma Kazı Başkanı Prof. Dr. Kutalmış Görkay'ın bilimsel değerlendirmeleri sonucunda ortaya konuldu. Bu tespitlerin Kültür ve Turizm Bakanlığına iletilmesinin ardından panelin geçmişi ayrıntılı biçimde araştırıldı.
Yapılan incelemelerde eserin satışa konu edildiği ve el değiştirdiği belirlendi. Bunun üzerine Bakanlık, ABD makamları nezdinde girişimlerde bulunarak panelin akıbetine ilişkin bilgi talep etti. İlk aşamada alıcı bilgilerine ulaşılamasa da süreç titizlikle takip edildi. Bakanlık uzmanlarının uluslararası müzayede piyasasını izlemeyi sürdürmesi sonucunda panelin yeniden satışa çıkarıldığı tespit edildi.
Bunun ardından önceki bilimsel raporlar ve hukuki belgeler doğrultusunda iade talebi yeniden gündeme getirildi. Amerika Birleşik Devletleri İç Güvenlik Soruşturmaları Birimi tarafından yürütülen sürecin tamamlanmasıyla eserin Türkiye'ye dönüşü mümkün oldu. Bu gelişme, kültür varlığı kaçakçılığıyla mücadelede bilimsel araştırmaların, uluslararası hukuk mekanizmalarının ve devletler arası iş birliğinin birlikte yürütülmesinin önemini bir kez daha ortaya koydu.
Zeugma mozaiğinin bütünlüğü yeniden kuruluyor
Bakan Ersoy, her kültür varlığının ait olduğu tarihsel bağlam içerisinde anlam kazandığını belirterek, yeni panelin yalnızca müze koleksiyonunu zenginleştirmediğini, aynı zamanda Zeugma mozaiklerinin bilimsel olarak daha bütüncül biçimde değerlendirilmesine imkân sağladığını söyledi. Eksik parçaların yerine dönmesiyle yalnızca bir sanat eserinin tamamlanmadığını, aynı zamanda kültürel hafızanın da onarıldığını vurgulayan Ersoy, bu sürecin kültürel egemenliğe sahip çıkmanın önemli göstergelerinden biri olduğunu ifade etti.
ABD ile 2021 yılında kültür varlığı kaçakçılığıyla mücadele konusunda imzalanan mutabakat zaptının bu yıl yeni bir beş yıllık dönem için uzatıldığını da açıklayan Ersoy, iki ülke arasındaki iş birliğinin güçlenerek sürdüğünü kaydetti.
24 yılda 13 bin 454 eser Türkiye'ye kazandırıldı
Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın kültür varlıklarının iadesine yönelik çalışmalarına da değinen Ersoy, 2002 yılından bu yana toplam 13 bin 454 kültür varlığının Türkiye'ye geri getirildiğini açıkladı. Bu eserlerin 9 bin 139'unun son sekiz yılda ülkeye kazandırıldığını belirten Ersoy, hedeflerinin yalnızca eserleri geri almak değil, kaçakçılığı önleyici kalıcı ve sürdürülebilir bir koruma sistemi oluşturmak olduğunu dile getirdi.
Yurt içinde kaçak kazılarla mücadele, ihbarların etkin değerlendirilmesi, kültürel mirasın yerinde korunması ve toplumda farkındalık oluşturulmasına yönelik çalışmaların aralıksız sürdüğünü ifade eden Ersoy, yasa dışı yollarla yurt dışına çıkarılmış her kültür varlığı ait olduğu topraklara dönene kadar aynı kararlılıkla çalışacaklarını söyledi.
Törende konuşan Gaziantep Valisi Kemal Çeber, kentin tarihi eser iadelerinden en fazla faydalanan illerden biri olduğunu belirtirken, Büyükşehir Belediye Başkanı Fatma Şahin ise yaklaşık 60 yıllık ayrılığın sona ermesinden duyduğu memnuniyeti dile getirdi. Programa Zeugma Kazı Başkanı Prof. Dr. Kutalmış Görkay, Karkamış Antik Kenti Kazı Başkanı Prof. Dr. Nicolo Marchetti ile çok sayıda davetli katıldı. Tören, müze gezisiyle sona erdi.