Balboura: Likya'nın Zirvesindeki Antik Dağ Şehri
Burdur’un Altınyayla ilçesindeki Balboura, yüksek rakımlı konumu, Roma ve Doğu Roma dönemlerine uzanan kalıntıları, kaya mezarları, tiyatroları ve zengin kaya kabartmalarıyla Likya-Pisidya coğrafyasının dikkat çekici antik yerleşimlerinden biridir. Luvice Walwaura adıyla ilişkilendirilen kent, tarım ve hayvancılık geçmişi, yerel adlandırmaları, anıtsal mimarisi ve özellikle Dioskur betimli kabartmalarıyla bölgenin tarihsel, kültürel ve dini dünyasına ilişkin önemli veriler sunmaktadır.
Likya'nin rakımı en yüksek kenti: Balboura
Balboura, Antalya, Fethiye ve Pamukkale üçgeninin ortalarındaki Burdur’un Dirmil (yeni adı Altınyayla) ilçesi sınırlarında bulunan bir antik yerleşimdir. Likya’nın rakımı en yüksek ve başkent Xanthos’a en uzak kent olmak gibi unvanlara sahip bir dağ kentidir.
Adının Kökeni: Balboura adının kökeninin Luvice Walwaura olduğu sanılıyor. Walwaura “Büyük Walwa” anlamına gelir. Hitit belgelerinde bir Walwara kentinin adı geçer. Bölge, G.Bean tarafından “Kökenini kimsenin bilmediği Çölkayığı adıyla anılır” şeklinde varsayılmışsa da durum böyle değildir. Ziyaret sırasında karşılaştığım Yusuf Dazkırı ve Hüseyin Aksarı gibi yöre insanları “Tereyağı elde etmek amacıyla silindir şeklinde, tahtadan yapılan yayığa ‘Çolkat’ ya da ‘Çölkayık’ denir” bilgisini verdiler. Kent kalıntılarını ikiye bölen derenin güneyinden çıkan gür kaynak suyu köylülerce yayığın şekline benzetilir ve kalıntılar Çölkayık olarak adlandırılır. Spratt’ın duyduğu Katara ismi Kadıra şekline dönüşmüş durumdadır ve Dirmilliler Balboura’nın doğusundaki ovaya “Kadıra Ovası” veya “Gen Ovası” derler. Eşen Çayı’na inen vadi yine “Kadıra vadisi” olarak adlandırılır.
Tarihçe: Bölgede bulunan keramiklerden tarihçenin MÖ 7.yüzyıldan daha öncelere dayandığı bilinse de, bilgiler sınırlıdır. Adına ilk kez MÖ 3.yüzyılın başlarında rastlanılan Balboura, 1.yüzyılın sonları ile 3. yüzyılın başları arasında gelişip büyümüştür. 5. yüzyılın ortalarından itibaren Boubon ve Oinoanda ile Myra metropolitliğine bağlı piskoposluk merkeziydi. Balboura başlangıçta Kibyra önderliğindeki Tetrapolisin bir üyesi iken MS 2. yüzyıl başlarında Tetrapolis dağılınca Murena tarafından “Likya Kentleri Birliği”ne katılmıştır. Kent topraklarında Bizans ve Roma dönemlerine ait yerleşmeler saptanmıştır.
Araştırmalar: Oxford Arkeoloji Enstitüsü’nden J.James Coulton, The Balboura Survey adlı iki ciltlik dev eserinde Balboura’nın tarihine, çevresiyle olan ilişkilerine ve yüzeydeki kalıntılara ayrıntılarıyla yer verir ve Balboura çevresinde yapılan hayvancılığa ve tarıma değinir. Coulton, Balboura’da ekin yetiştiriciliğinin yaygın olarak yapıldığını, bulunan sıkma makinelerinden bu rakımda üzüm bağlarının başarılı bir şekilde yetiştirildiğini, zeytin yetiştiriciliğinin denendiğini fakat başarılı olunamadığını, hayvancılığın geçmiş zamanlarda daha büyük rolü olduğunu saptamıştır. Son araştırmalarda, Balboura topraklarının birkaç modern vilayete yayıldığı saptanmıştır. Elmalı-Korkuteli sınırındaki Tatgediği (eski Nohutbeli) ve Korkuteli’ne bağlı Nebiler Yaylası yakınlarındaki Göçgediği mevkiilerinde, doğal kayalıklar üzerinde Balboura’ya ait iki sınır taşı saptanmıştır. Balboura topraklarında birçok taş tümülüsün varlığı yine yüzey araştırmalarında saptanan şeylerdendir. Kent arazisi kaya kabartmaları açısından oldukça zengindir. Balboura tekmil tarihi boyunca başta Seydikemer ve Ören bölgesi olmak üzere sahil kesiminin yaylası olagelmiştir.
Kalıntılar: Kentte iki tiyatro, üç kilise, tapınak, agora, sarnıç, su kemeri, mezarlar, lahitler ve poligonal sur duvarları öne çıkan kalıntılardır. Kalıntılar zengin olmakla birlikte, akropoldeki surlar, tiyatro ve su kemeri hariç hiçbiri ayakta kalmamıştır.
Mausoleium-Anıtsal Mezar: Kentin ziyaretçileri ilk karşılayan yapısı Dirmil-Fethiye karayolunun hemen dibindeki Roma döneminden kalma bir mausoleiumdur. Orijinalliğinden uzak durumdaki yapının blokları çevreye yayılmış durumdadır. Bir kaç sıra merdiven basamakları ve lahitler yanında en dikkat çekici kalıntı şu anda büstleri olmayan Romalı karı kocayı tasvir eden, köşelerde Eros’ların göze çarptığı bir lahit kapağıdır. Bu kapak olasılık yapının üzerinde bulunuyordu. Mausoleiumun mezar odası daha iyi korunmuştur ama çoğunlukla kum ve taşlarla örtülmüş durumdadır.
Tiyatrolar: Balboura’nın tiyatroları ilginç özelliklere sahiptirler. Düzlükteki aşağı şehirde bulunan tiyatro; bilinen tiyatrolara benzemeyen, sahne kısmında 4 metre genişliğinde düz bir platform ve platformu alttan destekleyen altı kemer, ortada yine kemerlerle yükseltilmiş küçük bir platform dışında yer yer izlenebilen 2-3 sıralık bir cavea dışında başka işçiliği olmayan bir tiyatrodur. Spratt buranın hayvan dövüşleri için kullanıldığını, G.E.Bean ise küçük platformun konuşmacı rostrumu olabileceğini kaydetmektedir. Bu görüş doğru ise halkın görüşlerini özgürce dillendirdiği İngiltere’deki Hyde Park’ın antik bir öncülü olduğu yorumu yapılabilir. Ayrıca özgürlüklerine son derece düşkün Likyalıların kendini özgürce ifade edebildiğine yorulabilir.
Akropolün bulunduğu tepede yer alan tiyatro; Sagalassos tiyatrosuyla birlikte dünyanın rakımı en yüksek tiyatrolarından biridir. Tiyatronun mimari açıdan benzersiz destek duvarı oldukça sağlam olarak günümüze ulaşmıştır. Kentin en etkileyici kalıntısı bu destek duvarıdır. Duvar bosajlı poligonal teknikte (bosaj: kare ve dikdörtgen prizması şeklinde bloklardan örülme duvarlarla blokların dış yüzlerinin bombeli-şişkin yapılması) kare biçimli bloklarla çıkıntı oluşturan beş duvarla desteklenir. Sahnesi düz bir platform şeklindedir. Pisidya’daki Milyas tiyatrosunda olduğu gibi doğal bir kayaya yaslanan tiyatronun caveası sağda 16 ve solda 15 sıra izlenebilmektedir. Diğer kısımlar toprak altındadır ve ardıçlarla kaplanmaya başlamıştır. Tiyatro, Kerkeli Dağı’nı ve çevreyi çok iyi gören bir manzaraya sahiptir. De Bernardi Ferrero, kentteki tiyatroları “tamamlanmamış binalar” olarak anlatır. Ona göre “akropolisteki Helen tiyatrosunun caveası tamamlanmamıştır ve ortasında büyük işlenmemiş kaya parçası kalmıştır. Yapımına Roma döneminde başlanan kent alanı dışındaki tiyatro da tamamlanmamıştır.”
Kaya Mezarları ve Kaya Kabartmaları: Tiyatronun hemen kuzeyinde ve kuzeybatısında arkosolium tipinde iki mezar bulunur. Bu mezarlar bir insan boyutunda oyuğa lahitin oturtulmasıyla oluşturulmuştur. Tabula ansatalardaki yazıtlar tanınır durumdadırlar ama okunamazlar. Balboura’daki kabartmaların çoğunluğu yukarı tiyatronun batısından güneydoğuya doğru uzanan ve doğal sur işlevi gören kayalarda bulunur. En batıdaki triad kabartması arkosolium kaya mezarının sağında yer alır. Standartı yineleyen bu kabartmanın aşağısında monoblok bir kayanın güneyinde zor seçilebilen iki dioskur vardır. Sağdakinin altında bir satır yazıt bulunan kabartmalarda süvariler her iki elleriyle dizginleri kavrayarak merkezdeki tanrıçaya yönelmişler, silahsız ve başı açık durumdadırlar. Tanrıça ise uzun khiton giymiştir. Anadolu kökenli dioskurlarda en yaygın şema olarak görülen bu kabartmanın biraz doğusundaki kayaya oyulmuş lahitte tabula ansatanın sağında ve solunda tanrıça kabartması işlenmiştir. Sandukanın üst kısmı tanrıçaların gövdeden yukarısını kapsayacak şekilde tahrip olmuş durumdadır. Tabula ansata içindeki yazıtın günümüze ulaşan kısımları ise oldukça nettir. Tiyatronun güneybatısında yine zor seçilen bitişik iki stel vardır. Üçgen alınlıklı stellerin soldaki boş bırakılmış sağdakine çelenk işlenmiştir. Tiyatronun güneydoğusundaki sur duvarlarına yakın küçük bir kayada dioskurlar ve sağında bir figür -olasılık Ares, Herakles ya da Hermes- kabartması tasvir edilmiştir. Tahrip olduğu için seçilemeyen bu figürün solunda aedikula formunda üçgen alınlıklı, merkezde bulunan dikdörtgen çukurlaştırılmış bir kabartma alanında yukarıdaki formda dioskurlar ve ortada tanrıça yer alır.
***
Kozağacı Kızılbel Kaya Kabartmaları: Kozağacı Atçayırı, Akyaka Kızılbel mevkiinde ve Kozağacı Barajı çevresinde kabartmalar vardır. Kasabanın 5 km kadar güneybatısında bulunan Kozağacı Barajı’nın kuzeydoğu tarafındaki bir kayada iki kişilik bir adak taş kabartması, yanında düz bir stel bulunur. Yazın baraj suları altında kalan bu kabartma ancak kışın sular çekildiğinde görülebilir. Barajdan yaklaşık 4 km doğu yönünde Akyaka mevkiinde yer alan yerleşime stabilize bir yoldan Atçayırı veya Atyoluna çıkılarak ulaşılır. Kızılbel’deki bu yerleşim taşlık bir tepenin güney eteğinde tarlalarla birleştiği yerde kurulmuştur ve dar bir alanı kapsamaktadır. Komianın en güneyindeki kayada 17 sahnenin bulunduğu dioskur kabartmaları ve tamamlanmamış bir kaç figür yer alır. Buradaki dioskur kabartmaları diğer yerlerde rastlanmayan yoğunlukta günümüze ulaşmıştır. Yer yer yıpranmış olan kabartmaların bazılarının altında tek satırlık yazıtlar vardır. Dioskurlar atlara oturur durumda elleriyle dizginleri kavramışlar ve merkezdeki tanrıçaya yönelmiş durumdadırlar. Yüzleri yıpranmış oldukları için nereye baktıkları seçilemez ama bu tipte yüzleri tanrıçaya dönük olmalıdır. Ortadaki tanrıça diğer örneklerde rastlanmayan bir şekilde karşımıza çıkar. Dokuz ve onuncu sahnelerde ana çerçevenin içinde beşgen bir çerçeve içinde tasvir edilmiştir. Kabartmalar aedikuleden yalınlaştırılmış beşgen şeklindeki yedinci sahne dışında çerçeveli trapez biçiminde işlenmiştir. Dokuz, on bir ve on ikinci sahneler dikdörtgen çerçeve içinde ortadan ayrılan bir bölümün sağında ve solunda tasvir edilmişlerdir. Kabartmanın derinliği fazla değildir, 2-4 cm arasında değişen derinlikle alçak kabartma olarak işlenmişlerdir. Kabartmaların bazı kısımları tahrip olmuştur ama asıl tahribat komianın batısındaki kayada yaşanmıştır. Buradaki sözü edilebilecek diğer kalıntılar ise kabartmanın hemen solunda yer alan düz iki stel ve başları kopartılıp kaçırılmış aslanlı lahit kapaklarıdır. Bu kayanın 300 metre kadar doğusunda bulunan kayada batı yönünde bir savaşçı kabartması vardır.
Yörede “Sulh Kızı” olarak adlandırılan ve “iki padişahı barıştırdığı” söylentilenen tanrıça ve süvariler; Men kültü ile ilgilidir. Ay tanrısı; aynı zamanda yer altı (mezarların koruyucusu), sağlık ve kehanet tanrısı Men’in Pisidya’da atlı tanrı şekline dönüştüğü bilinmektedir. MÖ. 3. binyıldan bu yana tapkı gören ve MÖ. 1. binyılda Frig panteonunda önemli bir tanrı olan Men, Frigya’da ve Pisidya’da saygın bir tanrıydı. Yerli tanrı üçlüsündeki süvariler, Yunan mitolojisinde dioskurlar (dioskouroi) Zeus’un ikizleri veya Leda’nın oğulları olarak geçerler. Efsanevi Sparta prensleri olan ikizler, Kastor ve Polydeukes hakkında değişik söylentiler vardır. Söylentilerdeki ortak nokta ikizlerin annesi Ledo’yu baştan çıkarmak için Zeus’un kuğu biçimine girdiği şeklindedir. Tanrısal birleşmeden Helena ve Polydeukes dünyaya gelmiştir. Zeus’un Leda’ya yaklaştığı gece, Leda ölümlü kocası Sparta Kralı Tyndareus’la da yatmış, Tyndareus’tan da Kastor ile Klytaimestra’yı doğurmuştur. Bu nedenle Polydeukes ölümsüz, Kastor ölümlüdür. Aşık oldukları Leukippes’in iki kızı Phobe ile Hilaira’yı eş olarak kaçırmak istemişler, peşlerine düşen kızların amcaoğulları ve nişanlıları olan Lynkeus ve İdas’la aralarında çıkan kavga sonunda Kastor yaşamını yitirmiş, Polydeukes ise yaralanmıştır. Polydeukes ölümsüzlüğü reddedince, Zeus iki kardeşi ayırmamak için sırasıyla tanrılar ve ölüler arasında kalmalarına izin vermiş daha sonra onları gökyüzüne çıkararak ikizler burcuna dönüştürmüştür. Kabartmalarda bazen ikizlerin simgesi yıldız olarak gösterilmiştir.
Kırkpınar Yaylası Kaya Kabartmaları: Kırkpınar yaylasındaki kalıntılara Dirmil-Fethiye karayolu üzerinde bulunan Dirmil geçidinden, Balboura’ya varmadan önce sola sapılarak stabilize bir yoldan Fatmapınarı yaylasından Kozağacı yönüne ilerlenerek ulaşılır. Kalıntılar yoldan yaklaşık 5 km içerdedir. Kırkpınar yaylası yerleşimi, yaylanın önemini arkeolojik olarak da arttırmaktadır. Bu yerleşimde akropol, nekropol kalıntıları dışında, yaylanın suyunun çıktığı kayada iki kabartma yer alır. Soldaki örnek bölgede pek revaçta olmayan tiptir. Figürler zor seçilse de alınlıklı aedikule formunda, yan köşelerde ve tepesinde akroter bulunan üçgen alınlığın ortasında yıldız, altında ortada tanrıça ve iki yanında ayakta dioskurlar tasvir edilmiştir. Sağdaki kabartma dikdörtgen alanı çukurlaştırılmış bir kabartma alanında iki süvari ve tanrıça tasvirinden oluşur. Kabartmaların solundaki kayada diğerlerine göre ilginç sayılabilecek bir kabartma bulunur. Hitit kutsal su alanlarını çağrıştıran bu alanda bir kayada üçgen alınlığın altında 9 figürden oluşan bir kabartma bulunur. C.Naour’un “Pisidia Tanrıçası” olarak adlandırdığı bu kabartma, su perileri olarak da kabul edilmektedir ve Çorum-Boğazköy, Yazılıkaya’daki tanrıları simgeleyen kabartmayı çağrıştıran bir görünümdedir. Yöredeki kabartmalar MS 2-3 yüzyıllarda İçbatı Anadolu kırsal nüfusunun hem inanç dünyasına hem de sanatına ışık tutan kabartmalardır.
Yazı ve Fotoğraflar: Yusuf Erkan
Metin Yusuf Erkan’ın Zamanın Ötesinden Burdur Gezi Rehberi kitabından alınmıştır.